Historia Sosnowca

Historia Sosnowca jako miasta jest krótka – prawa miejskie dostał dopiero 10 czerwca 1902 roku – ale wsie, z których się zrósł, są starsze od wielu królewskich miast. Klimontów, Milowice i Zagórze pojawiają się w dokumentach już w 1228 roku, Sielec ma w swoich dziejach zamek z początku XV wieku, a Modrzejów był przez ponad półtora wieku osobnym miasteczkiem. Sam Sosnowiec przez długi czas był niewielką osadą wśród sosnowych lasów, a w ciągu kilkudziesięciu lat XIX wieku zamienił się w trzecie co do wielkości miasto Królestwa Polskiego. Ten skok zawdzięczał kolei, granicy i węglowi.

Wsie nad Przemszą i Brynicą

Najstarsze ślady działalności człowieka na terenie miasta są związane z kopalinami. W Zagórzu archeolodzy natrafili na pozostałości pieców, w których w XI–XII wieku wytapiano ołów i srebro. W XV wieku Jan Długosz wymieniał w swoich spisach Klimontów, Zagórze, Pogoń, Porąbkę i Sielec. Były to rolnicze wsie na pograniczu Małopolski i Śląska, otoczone lasami i rozrzucone wzdłuż rzek.

Wieś Sosnowice po raz pierwszy zapisano w 1727 roku, w księgach parafii w Mysłowicach. Nazwa wiąże się z sosnowymi lasami, które porastały okolicę. Krąży też opowieść, że miasto nazwał Kazimierz Wielki, zachwycony tutejszymi sosnami, ale historycy traktują ją jako legendę bez oparcia w źródłach.

Zamek w Sielcu

Najstarszą zachowaną budowlą w granicach dzisiejszego Sosnowca jest zamek w Sielcu. Wzmianka o umocnionej siedzibie pochodzi z 1403 roku, a w 1430 roku źródła mówią o fortalicjum, czyli niewielkiej warowni. W 1487 roku dobra sieleckie przeszły na własność króla Kazimierza Jagiellończyka, potem zmieniały właścicieli wielokrotnie. Czteroskrzydłową budowlę z narożnymi wieżami ukończył w 1620 roku Sebastian Minor – długo uważano ten rok za datę powstania zamku, dopiero badania archeologiczne cofnęły jego początki o dwa stulecia.

Po rozbiorach zamek kupił pruski generał Christian Ludwig Schimmelpfennig von der Oye, a w 1814 roku książę Ludwik Anhalt-Coethen von Pless. Pożar w 1824 roku zniszczył część zabudowań; podczas odbudowy rozebrano wschodnie skrzydło i bramę, a fosy zasypano. W 1856 roku zamek kupił hrabia Andrzej Renard, przemysłowiec ze Śląska, i od tego czasu aż do drugiej wojny światowej służył biurom spółki górniczej. Po wojnie zajmowały go m.in. zakłady szklarskie, a po gruntownym remoncie w latach 1999–2002 stał się siedzibą Sosnowieckiego Centrum Sztuki. Dziś w jego salach odbywają się wystawy i koncerty, a obok rozciąga się park nad Czarną Przemszą.

Modrzejów – miasteczko żydowskie

Na południu, nad Przemszą, w połowie XVII wieku powstała osada Mrowisko. W 1706 roku dostała prawa miejskie jako Modrzewo, od nazwiska właściciela, a kilka lat później przyjęła nazwę Modrzejów. Większość mieszkańców stanowili Żydzi – już na początku XVIII wieku gmina miała kahał, synagogę i cmentarz, a w połowie XIX wieku Żydzi stanowili przeszło cztery piąte ludności. Po Będzinie był to największy ośrodek żydowski w Zagłębiu. Modrzejów utracił prawa miejskie w 1870 roku, a w 1915 roku został przyłączony do Sosnowca. Z dawnego miasteczka przetrwał układ ulic i cmentarz żydowski.

Pogranicze trzech państw

Po trzecim rozbiorze w 1795 roku okolice dzisiejszego miasta znalazły się pod panowaniem pruskim, w 1807 roku weszły do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku należały do Królestwa Polskiego związanego z Rosją. Granicą z Prusami stały się Brynica i Czarna Przemsza. Od 1846 roku, gdy Austria wcieliła Rzeczpospolitą Krakowską, w widłach Białej i Czarnej Przemszy zbiegały się granice trzech cesarstw. Ten punkt, nazywany Trójkątem Trzech Cesarzy, przyciągał turystów już przed pierwszą wojną światową, a dziś jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Sosnowcu.

Położenie przy granicy miało ogromne znaczenie gospodarcze. Górnictwo zaczęło się tu w 1806 roku, hutnictwo cynku w 1822 roku. W 1848 roku Kolej Warszawsko-Wiedeńska dotarła do Maczek, gdzie powstała stacja graniczna, a w 1859 roku przez osadę Sosnowice poprowadzono połączenie z Koleją Górnośląską. Sosnowiec stał się bramą handlową między Rosją a Niemcami. Gdy pod koniec lat 70. XIX wieku Rosja podniosła cła na sprowadzane towary, fabrykanci z Saksonii i Śląska zaczęli budować zakłady po rosyjskiej stronie granicy, by produkować na ogromny rynek cesarstwa bez opłat celnych.

Fabrykanci i robotnicy

Tak trafili tu Dietlowie, Schönowie i Lamprechtowie z Saksonii oraz Renardowie ze Śląska. Rodzina Dietlów przybyła w 1878 roku i rozwinęła w Sosnowcu wielkie zakłady włókiennicze; po fabrykantach zostały pałac, mauzoleum i park. Schönowie zbudowali przędzalnię czesankową na pograniczu Pogoni i Środuli, a w 1885 roku Ernst Schön postawił obok niej neobarokowy pałac z narożnymi wieżami. Od 1985 roku mieści się w nim Muzeum w Sosnowcu. Równolegle rosły kopalnie i huty, a wokół nich kolonie robotnicze z ceglanych domów, z których część stoi do dziś, m.in. na Pogoni i w Klimontowie.

W 1887 roku połączenie z Dęblinem dała Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska, a osada rosła w tempie, jakiego nie znało wiele miast Królestwa. W 1898 roku przeszedł tędy jeden z pierwszych pochodów pierwszomajowych na ziemiach polskich. Gdy 10 czerwca 1902 roku car Mikołaj II podpisał ukaz nadający prawa miejskie, w granicach nowego miasta – obejmujących oprócz Sosnowic także Pogoń, Sielec, Radochę, Ostrą Górkę i Kuźnicę – mieszkało około 60 tysięcy osób na 19 km². W tym samym roku urodził się tu Jan Kiepura, później słynny tenor, którego pomnik stoi dziś na placu Stulecia.

Rewolucja, wojna i międzywojnie

W lutym 1905 roku zagłębiowskie zakłady stanęły w strajku generalnym, a jesienią próbowano przejąć władzę w Będzinie – epizod znany jako Republika Zagłębiowska. Mimo niepokojów miasto szybko rosło: w 1906 roku miało ponad 63 tysiące mieszkańców, a w 1911 roku blisko 99 tysięcy. W 1906 roku powstał też klub piłkarski Zagłębie Sosnowiec.

W sierpniu 1914 roku miasto zajęły wojska niemieckie. W 1915 roku do Sosnowca przyłączono Środulę, Milowice, Modrzejów, Dębową Górę, Konstantynów i Pekin. Po odzyskaniu niepodległości Sosnowiec znalazł się w województwie kieleckim jako jedno z jego największych miast. W latach 20. zbudowano wodociągi i kanalizację, w 1928 roku ruszyła pierwsza linia tramwajowa, a w 1934 roku miasto wyłączono z powiatu. W latach 30. mówiło się nawet o utworzeniu odrębnego województwa z siedzibą w Sosnowcu, ale plany przerwała wojna. Tuż przed nią miasto liczyło około 130 tysięcy mieszkańców.

Okupacja i zagłada sosnowieckich Żydów

Wehrmacht wkroczył do Sosnowca 4 września 1939 roku. Miasto wcielono do Rzeszy, a wiosną 1940 roku Niemcy aresztowali i wywieźli wielu przedstawicieli polskiej inteligencji. Najtragiczniejszy rozdział w historii Sosnowca dotyczy ludności żydowskiej, która przed wojną stanowiła mniej więcej jedną piątą mieszkańców. Żydów stłoczono w getcie, od 1943 roku skupionym na Środuli, tuż przy granicy z gettem w Będzinie. Od 1942 roku wywożono ich transportami do obozów zagłady. Gdy na początku sierpnia 1943 roku Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, część mieszkańców, wspieranych przez Żydowską Organizację Bojową, stawiła opór. Wojnę przeżyła tylko niewielka grupa ukrywających się osób. Sosnowiec wyzwoliła Armia Czerwona 27 stycznia 1945 roku; w 1946 roku miasto miało już tylko około 78 tysięcy mieszkańców.

Miasto górników i wielkich osiedli

Po wojnie Sosnowiec znalazł się w jednym województwie z Katowicami i stał się jednym z filarów przemysłu ciężkiego. W 1953 roku przyłączono do niego Niwkę, Bobrek, Bór, Dańdówkę i Jęzor, a w 1960 roku część Katowic ze Stadionem Ludowym. W 1959 roku kopalnię Niwka-Modrzejów odwiedził Nikita Chruszczow, a w 1967 roku w Sielcu odsłonięto monumentalny Pomnik Czynu Rewolucyjnego. W 1975 roku granice miasta przesunęły się daleko na wschód: dołączyły Zagórze, Kazimierz Górniczy, Klimontów, Porąbka i Maczki.

Na polach Zagórza i Klimontowa wyrosły bloki dla dziesiątek tysięcy ludzi, którzy przyjeżdżali do pracy w kopalniach i w budowanej od 1972 roku Hucie Katowice w pobliskiej Dąbrowie Górniczej. W 1982 roku ukończono „Żyletę” – 84-metrowy gmach Uniwersytetu Śląskiego. W 1987 roku Sosnowiec osiągnął szczyt liczby ludności: blisko 260 tysięcy mieszkańców.

Po 1989 roku

Przemiany ustrojowe uderzyły w miasto mocniej niż w wiele innych. W latach 90. zamykano kopalnie, huty i zakłady włókiennicze, a Sosnowiec stracił niemal cały przemysł ciężki. Ludzie wyjeżdżali, liczba mieszkańców zaczęła spadać i spada do dziś. Jednocześnie miasto zyskało nowe role: w 1992 roku powstała diecezja sosnowiecka z katedrą Wniebowzięcia NMP, rozwinęły się wydziały Uniwersytetu Śląskiego, a od 1999 roku Sosnowiec znów jest miastem na prawach powiatu. 14 czerwca tego samego roku Jan Paweł II odprawił mszę w Klimontowie; jego imię nosi dziś szpital dziecięcy w tej dzielnicy.

Ostatnie lata to rewitalizacja centrum, budowa Zagłębiowskiego Parku Sportowego i nowe życie zabytków: zamek w Sielcu, pałace Schönów i Dietlów oraz dawne budynki przemysłowe dostają nowe funkcje. W 2014 roku pożar zniszczył dach katedry, którą potem odbudowano. Kto chce zobaczyć ślady tej historii Sosnowca na własne oczy, znajdzie je w dziale zabytki i atrakcje miasta, a o współczesnym życiu dzielnic piszemy na stronie o Sosnowcu dzisiaj. Dzieje medycyny w mieście najlepiej widać w szpitalach, zebranych w dziale szpitale Sosnowca – od szpitala św. Barbary przy placu Medyków po szpital miejski przy ul. Zegadłowicza.