Ciekawostki o Sosnowcu

Sosnowiec to miasto młodsze od własnego dworca, z dawnym punktem styku trzech cesarstw na rogatkach i z drogą, po której jeździ więcej samochodów niż po większości polskich autostrad. Ciekawostki o Sosnowcu zebraliśmy tak, żeby każdą dało się sprawdzić – w Wikipedii, w rejestrze zabytków, w danych GUS albo na miejscu, z mapą w ręku. Legendy i anegdoty bez źródła zostawiamy innym.

Dworzec starszy niż miasto

Kolej dotarła tu wcześniej niż prawa miejskie. Stacja, którą dziś znamy jako Sosnowiec Główny, ruszyła 24 sierpnia 1859 roku, gdy połączono Kolej Warszawsko-Wiedeńską z koleją górnośląską. Była wtedy stacją graniczną po rosyjskiej stronie, a naprzeciw torów stanęły budynki komory celnej. Wokół dworca szybko wyrosły fabryki, kamienice i ulice, i to ta zabudowa po kilku dekadach stała się zalążkiem miasta. Prawa miejskie Sosnowiec dostał dopiero 10 czerwca 1902 roku, ukazem cara Mikołaja II. Było to połączenie kilku osad, które zdążyły się już zrosnąć – na obszarze około 19 km² mieszkało wówczas około 60 tysięcy ludzi.

Tempo było niezwykłe. Cztery lata później, w 1906 roku, Sosnowiec liczył ponad 63 tysiące mieszkańców i był trzecim co do wielkości miastem Królestwa Polskiego – po Warszawie i Łodzi. Dla porównania: wiele miast z kilkusetletnią historią nie dobiło do takiej liczby nigdy.

Budynek dworca przy ul. 3 Maja ma klasycystyczny rodowód. Pierwszy, piętrowy gmach przypisuje się Henrykowi Marconiemu. W latach 60. i 70. XX wieku część zabudowy rozebrano, a w jej miejscu postawiono ośrodek obliczeniowy PKP – stąd dzisiejsze zestawienie starego i nowego. Gmach jest w rejestrze zabytków od 1999 roku. Plac przed nim nosi imię powstańców styczniowych, i nie bez powodu: w nocy z 6 na 7 lutego 1863 roku powstańcy zajęli dworzec i komorę celną, posługując się przy tym pociągiem.

Druga stacja graniczna, czyli Granica

Na wschodnim krańcu miasta, w Maczkach, stoi drugi dworzec z czasów pogranicza – jeszcze starszy. Ruch osobowy ruszył tu 1 kwietnia 1848 roku, a stacja nazywała się po prostu Granica, bo za Białą Przemszą zaczynała się Austria. Neorenesansowy budynek zaprojektował Teofil Schüller, uczeń Enrico Marconiego. Nazwę Maczki stacja nosi od 1925 roku. Dworzec jest zabytkiem od 1967 roku i od lat czeka na remont; po kilkunastu latach przerwy pociągi osobowe znów się tu zatrzymują. Więcej o tej części miasta przeczytasz w opisie dzielnicy Maczki.

Trzy cesarstwa w jednym miejscu

Na południowym skraju Sosnowca, tam gdzie Czarna Przemsza wpada do Białej i obie tworzą Przemszę, przez dziesięciolecia stykały się granice Prus, Austrii i Rosji. Miejsce nazwano Trójkątem Trzech Cesarzy – określenie przyjęło się po spotkaniu trzech monarchów w 1873 roku, a polska nazwa jest kalką niemieckiego „Dreikaiserecke”. Przed pierwszą wojną światową był to cel wycieczek: według Wikipedii przychodziło tu od 3 do 8 tysięcy osób tygodniowo, pływały statki wycieczkowe, działały przygraniczne targi.

Dziś teren dzieli się między Mysłowice a sosnowieckie dzielnice Modrzejów, Niwkę i Jęzor. Po stronie Sosnowca w 2007 roku ustawiono niewielki obelisk z granitowej płyty, która wcześniej była częścią rozebranego pomnika Armii Czerwonej. Po drugiej stronie rzeki stała kiedyś wieża Bismarcka z 1907 roku – rozebrano ją w 1937 roku z polecenia wojewody Michała Grażyńskiego. Pierwsza tablica z 2004 roku mówiła o „trzech zaborach”, co historycy uznali za nieścisłość; w 2013 roku ją wymieniono.

Najstarszy budynek w mieście ma średniowieczne korzenie

Sosnowiec kojarzy się z przemysłem XIX wieku, ale w Sielcu nad Czarną Przemszą stoi obiekt znacznie starszy. Zamek Sielecki długo datowano na 1620 rok, kiedy Sebastian Minor ukończył czteroskrzydłową budowlę z narożnymi wieżami. Badania wskazują jednak, że korzenie sięgają XV wieku – w 1403 roku pojawia się wzmianka o obiekcie obronnym w Sielcu, a w 1430 roku o fortalicjum. Właściciele zmieniali się wielokrotnie: był wśród nich król Kazimierz Jagiellończyk, pruski generał, książę pszczyński i ród Renardów, który trzymał zamek aż do drugiej wojny światowej. Od 2002 roku mieści się tu Sosnowieckie Centrum Sztuki. W kaplicy zachowała się tablica Minora z 1620 roku, a w wieży od 2015 roku można oglądać odsłonięte pod posadzką fragmenty starszych murów. Okolicę opisujemy szerzej na stronie dzielnicy Sielec.

Chłopak z Sosnowca

Jan Kiepura urodził się w Sosnowcu 16 maja 1902 roku – tego samego roku, w którym miasto dostało prawa miejskie. Jego ojciec Franciszek był piekarzem. Kiepura skończył tutejsze gimnazjum im. Staszica, potem śpiewał w Teatrze Wielkim w Warszawie, w operze wiedeńskiej, w mediolańskiej La Scali i w nowojorskiej Metropolitan Opera, grał też w kilkunastu filmach muzycznych. Zmarł w 1966 roku w Harrison pod Nowym Jorkiem. Na placu Stulecia od 15 maja 2002 roku stoi jego pomnik, a w tym samym roku Kiepurę i jego żonę Martę Eggerth uhonorowano pośmiertnie tytułami honorowych obywateli miasta. Festiwal jego imienia odbywa się od 1967 roku, ale w Krynicy-Zdroju, gdzie śpiewak zbudował willę Patria. Krynica od 2022 roku jest zresztą miastem partnerskim Sosnowca.

Gmach dawnego gimnazjum przy ul. Żeromskiego 3 nadal służy nauce – mieści się w nim dziś wydział Uniwersytetu Śląskiego.

Najkrótsza ekspresówka i rekordowy ruch

Z węzła Pogoń w Sosnowcu do Katowic prowadzi droga S86. Ma 5,9 km, po trzy pasy w każdą stronę i od października 2015 roku formalnie jest drogą ekspresową – najkrótszą w Polsce. Jest też jedną z najbardziej obciążonych: pomiar ruchu z 2010 roku wykazał na niej ponad 104 tysiące pojazdów na dobę, najwięcej w kraju. Później wyprzedził ją tylko warszawski odcinek S8. Kto codziennie dojeżdża z Sosnowca do pracy w Katowicach, zna tę trasę aż za dobrze, szczególnie w godzinach szczytu. O tym, jak ją ominąć pociągiem lub tramwajem, piszemy na stronie o dojeździe do Sosnowca.

Żyleta, Górnik i inne wysokie budynki

Najwyższy budynek w mieście nie jest biurowcem ani hotelem, lecz gmachem uczelni. „Żyleta”, siedziba Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego, ma 84 metry i 21 kondygnacji, ukończono ją w 1982 roku. Drugi pod względem wysokości jest mieszkalny „Górnik” z 1967 roku – 68 metrów i 18 kondygnacji. Oba budynki dobrze widać z wiaduktów w centrum i z okien pociągu jadącego od strony Katowic.

Ślady wielu wyznań

Sosnowiec rósł dzięki ludziom, którzy przyjeżdżali za pracą z różnych stron, i do dziś widać to na cmentarzu wielowyznaniowym, podzielonym na cztery części: katolicką, ewangelicką, prawosławną i żydowską. Z trzech historycznych cerkwi zachowała się jedna – pod wezwaniem świętych Wiery, Nadziei, Luby i ich matki Zofii. Wielkiej Synagogi już nie ma: Niemcy wysadzili ją 9 września 1939 roku, w pierwszych dniach okupacji. Liczba mieszkańców spadła wtedy z około 130 do około 86 tysięcy.

Castro, Breżniew i papież

W Sielcu stoi Pomnik Czynu Rewolucyjnego, odsłonięty 16 września 1967 roku. Przy tym monumencie w czasach PRL gościli zagraniczni przywódcy – Fidel Castro w 1972 roku i Leonid Breżniew w 1974 roku. Ćwierć wieku później, 14 czerwca 1999 roku, na placu przy ul. Gwiezdnej w Klimontowie mszę odprawił Jan Paweł II. W tej samej dzielnicy działa dziś szpital dziecięcy nazwany jego imieniem – Centrum Zdrowia Dziecka i Rodziny przy ul. Zapolskiej.

Palmiarnia, która stała się Egzotarium

W parku w Starym Sosnowcu, przy ul. Piłsudskiego, od 1956 roku działa Egzotarium – zaczynało jako palmiarnia z akwarium. Stary pawilon słynął z największego w Polsce działu ryb akwariowych: 60 zbiorników po 500 do 1000 litrów. W 2020 roku budynek rozebrano, a 2 grudnia 2023 roku otwarto nowy, trzykondygnacyjny, z akwariami, terrariami i roślinami tropikalnymi. Mieszkają w nim m.in. anakonda zielona, pyton siatkowy, płaszczki słodkowodne i kajman.

Kilka drobniejszych faktów

Hasło promocyjne miasta brzmi „Sosnowiec łączy” i dobrze oddaje jego położenie między Katowicami, Będzinem, Dąbrową Górniczą, Mysłowicami i Jaworznem. Mało znaną ciekawostką Sosnowca jest stok narciarski w Parku Środula, tuż obok bloków jednej z największych dzielnic mieszkaniowych. Od 1 lipca 2010 roku w Sosnowcu mieści się konsulat Bangladeszu. Lista miast partnerskich sięga od francuskiego Roubaix po marokańską dzielnicę Casablanki. A pierwsza linia tramwajowa wyjechała na ulice w 1928 roku.

Komuś, kto przyjechał tu w sprawach zdrowotnych, te sosnowieckie ciekawostki mogą umilić czekanie między wizytami; praktyczne informacje są jednak gdzie indziej: listę szpitali, przychodni i noclegów zebraliśmy w przewodniku o mieście, a dawne dzieje opisuje strona o historii.