Historia Będzina

Historia Będzina zaczyna się na wzgórzu nad Czarną Przemszą, gdzie już w IX wieku stał drewniano-ziemny gród strzegący szlaku handlowego. Z tego miejsca wyrósł zamek królewski, a pod nim miasto, które przez kolejne stulecia było małym ośrodkiem pogranicza, potem jednym z centrów przemysłowego Zagłębia, a w XX wieku przeżyło zagładę swojej żydowskiej większości. Poniżej opowiadamy te dzieje po kolei, trzymając się dat potwierdzonych w kilku źródłach.

Gród na Górze Zamkowej

Pierwsze umocnienia na wzgórzu wznieśli prawdopodobnie Wiślanie albo ich zachodni odłam. Gród rozbudowywano przez kolejne pokolenia; zewnętrzny wał dawnego podgrodzia przetrwał do dziś, a na miejscu wewnętrznego w XII wieku urządzono cmentarz. Archeolodzy, korzystając m.in. z datowania słojów drewna, ustalili, że ślady pożaru w wale są starsze od najazdów tatarskich – wbrew dawnym przypuszczeniom Tatarzy nie zdobyli więc będzińskiego grodu.

W drugiej połowie XIII wieku, najpewniej za panowania Bolesława Wstydliwego, w obrębie grodu stanęła kamienna wieża – stołp, który zachował się w obecnej budowli. Samą osadę u stóp wzgórza dokumenty wymieniają po raz pierwszy w 1301 roku. Okolica miała wtedy znaczenie strategiczne: biegła tędy droga z Krakowa na Śląsk, a niedaleko przebiegała granica, która po 1348 roku, gdy Śląsk znalazł się w orbicie korony czeskiej, oddzielała Królestwo Polskie od ziem obcych.

Zamek Kazimierza Wielkiego i prawa miejskie

Kazimierz Wielki uczynił z Będzina jedną ze strażnic zachodniej granicy. Około 1349 roku dobudował do starszej wieży murowany zamek z dwoma pierścieniami murów wokół zamku górnego i z zamkiem dolnym, do którego prowadziła brama od północy. W tym samym roku po raz pierwszy wymieniono burgrabiego, Wiernka. Mury wznoszono z łamanego kamienia dolomitowego, wypełniając przestrzeń między licami gruzem i zaprawą.

Najważniejszą datą dla miasta jest 5 sierpnia 1358 roku. Wtedy król nadał Będzinowi prawo magdeburskie, wcześniej – według części opracowań w 1346 roku – miasto miało już lokację na prawie polskim. Przywilej z 1358 roku wspomina zamek, co potwierdza, że warownia już wówczas stała. Pierwszym znanym wójtem był Hinko, zwany Ethiopusem. Miasto otoczono murami obronnymi, których fragmenty zachowały się do dziś. Około 1360 roku Będzin liczył zaledwie dwieście kilkadziesiąt mieszkańców.

W XV wieku zamek i miasto przechodziły z rąk do rąk jako królewska tenuta. Rządzili tu kolejno przedstawiciele rodu Pogórskich, a w 1502 roku Aleksander Jagiellończyk zgodził się, by zamek i miasto wykupił Stanisław Jarocki. W 1464 roku Będzin otrzymał prawo składu, co dla małego miasta na szlaku handlowym oznaczało realne korzyści. Zygmunt August w 1565 roku pozwolił na organizowanie pięciu jarmarków w roku. W końcu XVI wieku miasto należało do powiatu proszowskiego w województwie krakowskim, czyli formalnie do Małopolski.

Habsburg w zamku, pożary i potop

Najsłynniejszy epizod dawnej historii Będzina wiąże się z bezkrólewiem po śmierci Stefana Batorego. Arcyksiążę Maksymilian Habsburg, który rywalizował o polską koronę z Zygmuntem III Wazą, przegrał bitwę pod Byczyną 24 stycznia 1588 roku i trafił do niewoli. W sierpniu 1588 roku w będzińskim zamku toczyły się rozmowy o jego uwolnieniu. Porozumienie, nazywane traktatem bytomsko-będzińskim, podpisano 9 marca 1589 roku – według badaczy dziejów zamku na ratuszu w sąsiedniej Czeladzi. We wrześniu tego roku Maksymiliana przywieziono do Będzina, a stamtąd na graniczny most na Brynicy, gdzie odzyskał wolność.

Wiek XVI to także czas, gdy w Będzinie istniała już zorganizowana gmina żydowska z synagogą, łaźnią i cmentarzem poza murami. Kościół Świętej Trójcy na krótko przejęli bracia polscy; katolicy odzyskali go w 1564 roku, a odbudowę świątyni zakończono w 1601 roku. Lustracja z 1564 roku zastała zamek częściowo opuszczony i niszczejący.

Wiek XVII przyniósł kolejne klęski. W 1616 roku pożar strawił zamek i część miasta; odbudowę prowadził starosta Andrzej Dębiński. Prawdziwą katastrofą okazał się jednak potop szwedzki. W 1655 roku Szwedzi spalili i częściowo zburzyli zamek, a miasto podupadło na długo – historycy uważają ten okres za najgłębszy kryzys gospodarczy w dziejach Będzina. Zamek odbudowano w latach 1660–1665. Według tradycji w sierpniu 1683 roku zatrzymał się tu Jan III Sobieski z żoną, w drodze pod Wiedeń. Przemarsz wojsk upamiętnia kolumna, która stoi w mieście do dziś. Pod koniec XVIII wieku Będzin liczył około 1200 mieszkańców, a zamek, jak odnotowała lustracja z 1789 roku, był już w ruinie.

Wsie, które dziś są dzielnicami

Grodziec i Łagisza przez większość swoich dziejów były osobnymi wsiami, choć ich rodowód jest równie stary jak będziński. Obie pojawiają się w dokumentach w 1254 roku. Grodziec należał wtedy do norbertanek z krakowskiego Zwierzyńca, a parafię miał już w 1301 roku. Łagiszę wymienia Jan Długosz w swojej księdze uposażeń diecezji krakowskiej, a w XVII wieku była to niewielka osada z karczmą i dwoma młynami, licząca kilkudziesięciu mieszkańców. Obie miejscowości zmieniły się dopiero wraz z przemysłem – Grodziec dzięki cementowni i kopalni, Łagisza dzięki odkrywkom węgla, a w XX wieku dzięki elektrowni.

Pod pruską i rosyjską władzą

Po trzecim rozbiorze, w 1795 roku, Będzin znalazł się w granicach Prus, w prowincji nazwanej Nowym Śląskiem. Władze pruskie oddały zamek w wieczystą dzierżawę grupie mieszczan. W 1801 roku na wzgórzu założono park. W 1807 roku miasto weszło w skład Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim, od 1815 roku, należało do Królestwa Polskiego, związanego z Rosją.

Ruinie groziła rozbiórka. W 1825 roku, po śmierci człowieka przygniecionego przez walący się mur, zapadła decyzja o rozebraniu zamku, ale w 1827 roku z Warszawy przyszedł nakaz jej wstrzymania. W 1834 roku hrabia Edward Raczyński sfinansował odbudowę według projektu Franciszka Marii Lanciego. Zamek otrzymał wtedy romantyczny, neogotycki wygląd – z obniżoną wieżą okrągłą i większymi oknami. Przez kilka lat działała w nim kaplica ewangelicka, w której odprawiono pierwsze nabożeństwa protestanckie w Zagłębiu. Już w połowie stulecia budowla znów popadała w ruinę.

Położenie Będzina nabrało w XIX wieku nowego znaczenia. Zaledwie kilka kilometrów na zachód, na Brynicy, biegła granica Królestwa Polskiego z pruskim Śląskiem, a nieco dalej na południe, przy ujściu Białej Przemszy do Czarnej, stykały się trzy państwa: Rosja, Prusy i Austria. Ten punkt, nazwany później Trójkątem Trzech Cesarzy, przypominał, że Zagłębie było dosłownie na krańcu imperium.

Węgiel, kolej i przemysł

Odkrycie pod koniec XVIII wieku pokładów węgla w okolicach Dąbrowy zapoczątkowało przemysłową historię Zagłębia Dąbrowskiego. Prawdziwy rozwój Będzina przyszedł jednak z koleją. Pod koniec lat pięćdziesiątych XIX wieku do miasta doprowadzono odgałęzienie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, które połączyło je z Warszawą i z sieciami zachodnimi. W okolicy powstawały kopalnie, w Grodźcu w 1857 roku zaczęła działać cementownia, a w 1890 roku założono Hutę Będzin. W 1913 roku uruchomiono elektrownię, która z czasem stała się elektrociepłownią.

Miasto rosło bardzo szybko. Na początku XX wieku miało już ponad 30 tysięcy mieszkańców, wielokrotnie więcej niż sto lat wcześniej. Szczególną cechą Będzina było to, że w XIX wieku większość ludności stanowili Żydzi – według niektórych szacunków nawet do 80 procent. To oni prowadzili znaczną część handlu, rzemiosła i drobnej wytwórczości, a w centrum działały synagogi, domy modlitwy, szkoły i stowarzyszenia. Obok nich żyli polscy robotnicy i rzemieślnicy, przybywający do pracy z Kielecczyzny i Małopolski.

Rozwijało się też życie społeczne. W 1905 roku powstało w Będzinie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, jedno z pierwszych w zaborze rosyjskim. W czasie pierwszej wojny światowej miasto ucierpiało, ale jednocześnie się powiększyło: w 1915 roku przyłączono Małobądz i Gzichów z Brzozowicą, a w 1923 roku Ksawerę z Koszelewem oraz Warpie.

Międzywojnie

W odrodzonej Polsce Będzin należał do województwa kieleckiego. Lata dwudzieste i trzydzieste przyniosły wodociągi, nowy dworzec kolejowy i gimnazjum, a w 1928 roku przez miasto pojechał pierwszy tramwaj. Wróciła też sprawa zamku. W 1919 roku zawiązało się Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową, a w 1929 roku rozpoczęto prace według projektu profesora Adolfa Szyszko-Bohusza. Podczas robót znaleziono ostrogi, miecze i monety.

W 1939 roku Będzin liczył około 52 tysięcy mieszkańców. Z okupacyjnego spisu z grudnia 1939 roku wynika, że Żydów było w mieście ponad 33 tysiące, czyli wyraźnie więcej niż połowa ludności.

Okupacja i Zagłada będzińskich Żydów

Wojska niemieckie weszły do Będzina 4 września 1939 roku. Miasto włączono do Rzeszy i przemianowano na Bendsburg. W nocy z 8 na 9 września Niemcy podpalili Wielką Synagogę wraz z modlącymi się w niej ludźmi; ogień objął także część dzielnicy żydowskiej. Według relacji części uciekających pomógł ksiądz Mieczysław Zawadzki, którego po wojnie wspominano jako jednego z ratujących Żydów tamtej nocy.

Okupant tworzył w regionie także obozy pracy. W 1942 roku na terenie budowanej wówczas elektrowni w Łagiszy powstała filia obozu Auschwitz, a przy budowie zakładu pracowali więźniowie.

Przez kolejne lata ludność żydowską stopniowo pozbawiano majątku, kierowano do pracy przymusowej i deportowano. Od 1942 roku przesiedlano ją do getta w Kamionce, na terenie dzisiejszego Warpia, połączonego z gettem na sosnowieckiej Środuli; przesiedlenia ciągnęły się do wiosny 1943 roku. W getcie stłoczono dziesiątki tysięcy ludzi.

Ostateczna likwidacja zaczęła się 1 sierpnia 1943 roku. W ciągu kilku tygodni większość mieszkańców getta wywieziono do Auschwitz-Birkenau. Część młodzieży z ruchów syjonistycznych próbowała stawiać opór – w bunkrach przygotowanych w getcie broniła się m.in. Frumka Płotnicka, łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej, która zginęła w Będzinie 3 sierpnia 1943 roku. W czasie wojny zginęło ponad 30 tysięcy będzińskich Żydów.

Jednym z najbardziej poruszających świadectw tamtych miesięcy jest pamiętnik Rutki Laskier. Urodzona w 1929 roku w Krakowie dziewczynka pisała go w Będzinie od stycznia do kwietnia 1943 roku w zwykłym szkolnym zeszycie. Ukryła go pod schodami domu w Kamionce, gdzie mieszkała z rodziną po przesiedleniu. Została wywieziona do Auschwitz w sierpniu 1943 roku i najprawdopodobniej zamordowana. Zeszyt przechowała Polka, właścicielka domu, i ujawniła go dopiero w 2006 roku. Pamiętnik ukazał się wtedy drukiem, potem w wielu przekładach, a oryginał trafił do Yad Vashem. W 2017 roku jedną z ulic Będzina nazwano imieniem Rutki.

Armia Czerwona wkroczyła do miasta 27 stycznia 1945 roku. Będzin, który przed wojną miał ponad 50 tysięcy mieszkańców, liczył wówczas około 25 tysięcy.

PRL: odbudowa, osiedla, przyłączenia

Po wojnie wrócono do zamku. W latach 1952–1956 odbudowano go według projektu inżyniera Zygmunta Gawlika, a w lipcu 1956 roku urządzono w nim Muzeum Zagłębia – pierwsze muzeum w regionie, z kolekcją dawnej broni. Później udostępniono zwiedzającym okrągłą basztę z widokiem na Zagłębie. Do 1982 roku w zamku mieściła się także dyrekcja muzeum.

Przemysł potrzebował ludzi, więc miasto szybko się zaludniało. Budowano osiedla na Ksawerze, Syberce, Warpiu-Wschodzie i Górkach Małobądzkich, a także osiedle Zamkowe. W 1963 roku ruszył pierwszy blok Elektrowni Łagisza. Zmieniały się również granice. Łagisza, która w latach sześćdziesiątych otrzymała prawa miejskie, 1 stycznia 1973 roku została dzielnicą Będzina. Dwa lata później, 1 czerwca 1975 roku, przyłączono Grodziec, który od 1951 roku był osobnym miastem; powierzchnia Będzina wzrosła wtedy mniej więcej trzykrotnie. W latach 1977–1992 w granicach miasta znajdowały się także Wojkowice, które potem odzyskały samodzielność.

Szczyt liczby ludności przypadł na 1979 roku, gdy w Będzinie mieszkało prawie 79 tysięcy osób. W tym samym roku miasto odznaczono Orderem Sztandaru Pracy I klasy, a w Grodźcu zamknięto cementownię po ponad 120 latach działalności.

Po 1989 roku

Od reformy administracyjnej z 1999 roku Będzin jest siedzibą powiatu będzińskiego w województwie śląskim, obejmującego także Czeladź, Wojkowice, Sławków i kilka innych gmin. Transformacja ustrojowa oznaczała dla miasta koniec wielu zakładów. W latach dziewięćdziesiątych upadały fabryki obuwnicze, cukiernicze i mięsne, a w 1998 roku zakończyła wydobycie kopalnia w Grodźcu. Z mapy zniknęła także Huta Będzin. Bezrobocie i wyjazdy młodych sprawiły, że liczba mieszkańców zaczęła spadać – pod koniec 2025 roku wynosiła około 52,5 tysiąca.

Jednocześnie zmieniło się to, jak opowiada się historię Będzina. Dziś Muzeum Zagłębia opiekuje się nie tylko zamkiem, ale też podziemiami pod starym miastem, murami obronnymi i domem modlitwy Mizrachi. Od 2003 roku odbywają się Dni Kultury Żydowskiej, a odnaleziony pamiętnik Rutki Laskier sprawił, że o będzińskim getcie zaczęto mówić szerzej, także za granicą. W latach 2007–2008 rozbudowano Elektrownię Łagisza, a nad Czarną Przemszą powstały bulwar spacerowy i hala widowiskowo-sportowa Będzin Arena.

Gdzie szukać śladów przeszłości

Najlepiej zacząć od zamku i kościoła Świętej Trójcy, a potem zejść na stare miasto, gdzie zachowały się mury i ulice z układem z czasów lokacji. Na zboczu wzgórza leży cmentarz żydowski, a w jednej ze staromiejskich kamienic mieści się dom modlitwy Mizrachi z zachowanymi malowidłami ściennymi. W Gzichowie stoi Pałac Mieroszewskich, w Grodźcu ruiny cementowni i kościółek na Górze św. Doroty. Opisy tych miejsc znajdziesz w dziale zabytków Będzina, a o tym, jak miasto wygląda i działa dziś, piszemy na stronie o współczesnym Będzinie. Zamek, kościół Świętej Trójcy, kirkut i dom modlitwy Mizrachi leżą na Górze Zamkowej i u jej stóp, więc obchodzi się je pieszo; na dłuższy pobyt przydadzą się noclegi w mieście.