Historia Dąbrowy Górniczej

Historia Dąbrowy Górniczej jest krótka, jeśli liczyć od nadania praw miejskich w 1916 roku, i bardzo długa, jeśli wziąć pod uwagę osady, z których miasto się złożyło. Sama Dąbrowa była w XVII wieku niewielką wsią przy trakcie z Krakowa na Śląsk. Miastem zrobił ją węgiel: najpierw pruska kopalnia odkrywkowa, potem huty i kopalnie Królestwa Polskiego, wreszcie wielki kombinat metalurgiczny z lat siedemdziesiątych XX wieku.

Wsie starsze niż miasto

Najwcześniejsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszej Dąbrowy nie dotyczą wcale Dąbrowy. Łosień był prawdopodobnie już we wczesnym średniowieczu miejscem wytopu metali. Trzebiesławice pojawiają się w źródłach w XII wieku, Błędów w 1220 roku, w kronikach związanych z biskupem krakowskim Iwonem Odrowążem, a Ujejsce w 1372 roku. W drugiej połowie XV wieku Jan Długosz w swoim spisie beneficjów diecezji krakowskiej wymienił m.in. Gołonóg, Ząbkowice, Strzemieszyce Wielkie i Małe, Tucznawę, Okradzionów i Łosień – w zlatynizowanych, dziś trochę zabawnie brzmiących formach.

Pod koniec XVI wieku większość tych wsi leżała w powiecie proszowickim województwa krakowskiego. Ujejsce, Trzebiesławice i część Sikorki należały natomiast do księstwa siewierskiego, którym władali biskupi krakowscy. Dlatego Dąbrowa, choć leży dziś w województwie śląskim, historycznie należy do Małopolski, a nie do Śląska – różnica, o którą w Zagłębiu dba się do dziś.

Gołonóg miał wtedy znaczenie większe niż późniejsza Dąbrowa. W 1675 roku powstała tam parafia wydzielona z sławkowskiej, a barokowy kościół na wzgórzu wzniesiono staraniem biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego.

Koniecpolska Wola i pierwsza Dąbrowa

Wieś, od której miasto wzięło nazwę, założono około 1652 roku. Starosta będziński Zygmunt Stefan Koniecpolski pozwolił osiedlić się na gruntach starostwa kilku rodzinom chłopskim i osada nosiła początkowo nazwę Koniecpolska Wola. Nazwa Dąbrowa pojawiła się w 1655 roku w księgach parafii Świętej Trójcy w Będzinie. Przez następne stulecie niewiele się działo: według spisu diecezji krakowskiej z 1787 roku wieś liczyła 184 mieszkańców. Na pruskiej mapie z 1799 roku jej zalążek, nazywany „Starą Dąbrową”, leży przy trakcie, w okolicy dzisiejszej ul. Struga – z karczmą, kuźnią, studnią i kapliczką.

Prusacy, Reden i najgrubszy pokład

Przełom przyszedł po trzecim rozbiorze, gdy w 1795 roku okolice Dąbrowy znalazły się w granicach Prus jako część tzw. Nowego Śląska. Pod koniec XVIII wieku odkryto tu pokład węgla kamiennego o grubości dochodzącej do 20 metrów, który w jednym miejscu wychodził na powierzchnię. Już w 1796 roku władze pruskie zaczęły budowę kopalni odkrywkowej nazwanej na cześć hrabiego Fryderyka Wilhelma Redena, kierującego pruskim górnictwem. Od 1806 roku obok kopalni wyrastała kolonia robotnicza Reden – dziś jedna z dzielnic, opisana na stronie Reden – dzielnica przy dawnej kopalni. Sam pokład do dziś nazywany jest redeńskim.

W 1807 roku teren przeszedł do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku należał do Królestwa Polskiego pod berłem cara. Rząd Królestwa potraktował zagłębie poważnie. Józef Cieszkowski odkrywał kolejne pokłady i w 1846 roku uruchomiono kopalnię jego imienia. W latach 1816–1823 przy kopalni Reden powstała huta cynku „Konstanty”, przetapiająca galman z Olkusza, Sławkowa i Strzemieszyc. Około 1820 roku otwarto pierwszą szkołę elementarną, a niedługo później lazaret, czyli zalążek opieki medycznej dla górników.

Huta Bankowa i osada wytyczona od linijki

Najważniejszą inwestycją tego okresu była Huta Bankowa, zbudowana w latach 1834–1840 przez Bank Polski – stąd nazwa. Jako pierwsza huta w Królestwie stosowała koks i z czasem stała się największym zakładem metalurgicznym w granicach Imperium Rosyjskiego. Dla jej robotników od 1837 roku wytyczano regularną siatkę ulic według planu Fryderyka Lempego. Ten układ przetrwał i tworzy dzisiejsze Śródmieście. W latach 1839–1842 stanął gmach Zarządu Zachodniego Okręgu Górniczego, przypisywany Franciszkowi Marii Lanciemu, w którym dziś mieści się muzeum „Sztygarka”.

W grudniu 1847 roku przez Dąbrowę poprowadzono Kolej Warszawsko-Wiedeńską, pierwszą linię kolejową Królestwa, a w 1885 roku Kolej Iwangorodzko-Dąbrowską. Dworzec w Gołonogu, w którym spotykały się obie linie, miał podobno dwie restauracje dla podróżnych czekających na przesiadkę.

Sztygarka, Paryż i kościół z robotniczych składek

W drugiej połowie XIX wieku Dąbrowa szybko rosła. Kopalnie przechodziły w ręce kapitału zagranicznego: w 1876 roku z połączenia mniejszych zakładów powstała kopalnia, która od szybu wybudowanego w 1884 roku przyjęła nazwę „Paryż” i była dzierżawiona przez towarzystwo francusko-włoskie. W 1877 roku Hutę Bankową przejęli Francuzi. Od 1889 roku w gmachu dawnego zarządu górniczego działała szkoła górnicza, zwana Sztygarką. Kształciła dozór techniczny dla całego regionu i sprawiła, że na przełomie wieków Dąbrowa miała największe w Zagłębiu skupisko inteligencji technicznej.

Rosło też życie religijne. W latach 1875–1877 wzniesiono ceglany kościół św. Aleksandra, w 1891 roku ustanowiono przy nim parafię, a od 1898 do 1912 roku dobudowywano do niego okazałą neogotycką świątynię według projektu Józefa Pomiana-Pomianowskiego. Do budowy dokładali się robotnicy, którym zakłady przez kilka lat potrącały składkę z pensji. Papież Leon XIII w 1901 roku nadał jej tytuł bazyliki (ściślej: probazyliki), co uczyniło z niej pierwsze polskie sanktuarium z takim tytułem. Swój kościół mieli także ewangelicy, a od 1870 roku działała gmina żydowska, samodzielna od 1910 roku, która w latach 1912–1916 wybudowała synagogę.

Był to także czas konfliktów. Robotnicy Huty Bankowej i kopalń wielokrotnie strajkowali, najmocniej w czasie rewolucji 1905–1907 roku. Mimo że osada liczyła ponad 30 tysięcy mieszkańców, władze rosyjskie nie zgadzały się na nadanie praw miejskich.

Miasto od 1916 roku

Zmieniła to dopiero pierwsza wojna światowa. Wycofujący się Rosjanie wysadzili tory, a w styczniu 1915 roku Zagłębie podzielono na strefy okupacyjne; Dąbrowa trafiła do strefy austriackiej. To właśnie Austriacy 18 sierpnia 1916 roku nadali jej prawa miejskie. W 1918 roku Rada Miejska przyjęła nazwę Dąbrowa Górnicza, używaną nieoficjalnie od czasu utworzenia gminy Górniczej w XIX wieku.

Początki niepodległości były burzliwe. Jesienią 1918 roku strajk górników zatrzymał kopalnie Zagłębia na trzy tygodnie, a 12 marca 1919 roku wojsko otworzyło ogień do demonstrantów – zginęło kilka osób, w tym dzieci. W okresie międzywojennym miasto należało do województwa kieleckiego i było bastionem PPS: w wyborach do rady w 1925 roku socjaliści zdobyli prawie 60 procent głosów. W 1927 roku szkoła górnicza zaczęła budować pod swoim gmachem Kopalnię Ćwiczebną, której pierwszy etap oddano w 1929 roku.

We wrześniu 1939 roku miasto zajęli Niemcy i wcielili je bezpośrednio do Rzeszy, nadając mu nazwę Redenberg. Żydów dąbrowskich zamknięto w getcie, a następnie wywieziono; większość z nich zginęła. Ci, którzy przeżyli, wracali w 1945 roku, ale w ciągu dwóch lat niemal wszyscy wyjechali. Armia Czerwona weszła do miasta 27 stycznia 1945 roku.

Pałac, huta i wielkie osiedla

W powojennej historii Dąbrowy Górniczej dwa wydarzenia ukształtowały miasto najmocniej. Pierwszym była budowa Domu Kultury Zagłębia przy placu Wolności – zaczęta w 1951 roku, zakończona otwarciem 11 stycznia 1958 roku. Gmach w stylu socrealistycznym szybko zaczęto nazywać pałacem, a od 1964 roku nosi on oficjalnie nazwę Pałacu Kultury Zagłębia.

Drugim była Huta Katowice. Decyzję o budowie największego kombinatu metalurgicznego PRL podjęto w 1971 roku, a 15 kwietnia 1972 roku ruszyły prace na terenie porośniętym w dużej mierze lasami między Gołonogiem, Ząbkowicami, Łośniem i Strzemieszycami. Pierwszy spust surówki z wielkiego pieca nastąpił 3 grudnia 1976 roku. Huta przyciągnęła dziesiątki tysięcy ludzi, w dużej części ze wschodniej Polski, i pociągnęła za sobą budowę osiedli z wielkiej płyty, linii szerokotorowej i zakładów pomocniczych.

Zmieniały się też granice. W 1960 roku do miasta włączono Gołonóg, w 1975 roku Zagórze i Kazimierz Górniczy przeszły do Sosnowca, a 1 lutego 1977 roku Dąbrowa wchłonęła Ząbkowice wraz z Łośniem, Błędowem, Łęką, Okradzionowem, Tucznawą, Sikorką i Ujejscem. W latach 1977–1984 dzielnicą Dąbrowy był nawet Sławków. Szczyt liczby ludności przypadł na 1982 rok – ponad 152 tysiące mieszkańców.

Kopalnie znikały wcześniej, niż się spodziewano. W lipcu 1969 roku kopalnię „Generał Zawadzki”, jak wtedy nazywano „Paryż”, zalała woda i muł z osadnika; uwięzionych pod ziemią górników udało się uratować, zginęła jedna osoba. Po 1989 roku kopalnia wróciła do dawnej nazwy, ale wydobycie zakończyła 30 czerwca 1995 roku, a pod koniec 1996 roku została zlikwidowana.

Po 1989 roku

Najnowsza historia Dąbrowy to przechodzenie od miasta jednej huty do miasta wielu zakładów. W 1993 roku przyłączono jeszcze Trzebiesławice. Od 1996 roku działa tu podstrefa Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, która ściągnęła producentów części samochodowych i firmy logistyczne. Huta Katowice zmieniła właściciela i działa dziś jako oddział ArcelorMittal Poland. Szpital specjalistyczny przy ul. Szpitalnej, działający dziś jako Zagłębiowskie Centrum Onkologii, w 2012 roku zyskał lądowisko dla śmigłowców sanitarnych. Od 2020 roku miasto razem z PKP PLK przebudowuje okolice stacji Dąbrowa Górnicza i Gołonóg na centra przesiadkowe z tunelami w miejsce przejazdów.

Ślady tych wszystkich epok można zobaczyć w jeden dzień: wzgórze z kościołem w Gołonogu, siatkę ulic Huty Bankowej, bazylikę, socrealistyczny pałac i osiedla z płyty, a na koniec jeziora w dawnych piaskowniach. Jak dziś wygląda życie w tym mieście, opisujemy na stronie Dąbrowa Górnicza dzisiaj – przewodnik po mieście, a miejsca warte odwiedzenia – w dziale zabytki i atrakcje.