Dąbrowa Górnicza – o mieście

Dąbrowa Górnicza leży na Wyżynie Śląskiej, w większej części w Kotlinie Dąbrowskiej, nad Czarną i Białą Przemszą. Od zachodu sąsiaduje z Sosnowcem i Będzinem, od północy z gminami powiatu będzińskiego – Psarami, Mierzęcicami i Siewierzem – a od wschodu ze Sławkowem, Łazami oraz małopolskimi Kluczami i Bolesławiem. To miasto, w którym na kilkunastu kilometrach przechodzi się od kamienic z czasów carskich, przez wielkie osiedla z płyty, do sosnowych lasów i piaszczystych nieużytków na skraju Jury.

Miasto większe niż Katowice

Powierzchnia Dąbrowy wynosi blisko 189 km² i żadne inne miasto województwa nie zajmuje więcej ziemi. W skali kraju to dziesiąte miejsce. Mieszkańców jest dziś nieco ponad 112 tysięcy, według GUS 112 408 na koniec 2024 roku. Najwięcej ludzi mieszkało tu na początku lat osiemdziesiątych, w szczycie rozbudowy huty – w 1982 roku ponad 152 tysiące. Od tamtej pory liczba ta powoli spada, podobnie jak w większości miast Zagłębia i Śląska.

Duża powierzchnia nie oznacza, że wszędzie jest gęsto. Zabudowa miejska skupia się w zachodniej i środkowej części: Śródmieście, Reden, Mydlice, Gołonóg, Ząbkowice i Strzemieszyce. Dalej na wschód i północ rozciągają się tereny przemysłowe, lasy i dawne wsie, które do miasta przyłączono dopiero w latach siedemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych. Mieszkańcy Błędowa czy Okradzionowa mają formalnie ten sam adres miejski co ludzie z bloków przy al. Piłsudskiego, ale ich codzienność wygląda zupełnie inaczej. Opisy poszczególnych części miasta są w dziale dzielnice Dąbrowy Górniczej.

Centrum wytyczone przy hucie

Śródmieście ma nietypowy, regularny układ. Siatkę ulic wyznaczono od 1837 roku jako osiedle dla robotników Huty Bankowej, według planu Fryderyka Lempego z Wydziału Górnictwa. Dzisiejsze centrum z grubsza zamykają ul. Sobieskiego, al. Kościuszki i ul. Legionów Polskich. W tym kwartale stoją gmach dawnego zarządu okręgu górniczego (dziś Muzeum Miejskie „Sztygarka”), Resursa Obywatelska i kamienice huty. Plac Wolności z Pałacem Kultury Zagłębia jest naturalnym punktem orientacyjnym: monumentalny gmach zbudowano w latach 1951–1958 według projektu Zbigniewa Rzepeckiego, a w 1979 roku jako pierwszy obiekt tego typu w Polsce trafił do rejestru zabytków. W środku działa m.in. studyjne kino Kadr.

Kilka minut od placu wznosi się bazylika Najświętszej Maryi Panny Anielskiej, neogotycka świątynia z przełomu XIX i XX wieku, z wieżą widoczną z wielu punktów miasta. Wokół centrum jest sporo zieleni: Park Hallera z aquaparkiem Nemo, Park Śródmiejski, przez mieszkańców nazywany „Małpim Gajem”, i Planty na Redenie.

Gołonóg i osiedla z czasów huty

Najludniejszą dzielnicą jest Gołonóg, w którym mieszka około 35 tysięcy osób, czyli mniej więcej co trzeci dąbrowianin. Do miasta należy od 1960 roku. Nad dzielnicą góruje wapienne Wzgórze Gołonoskie z barokowym kościołem św. Antoniego, ufundowanym pod koniec XVII wieku przez biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego i rozbudowanym w latach 1890–1891. U podnóża wzgórza zachowały się wąskie, długie działki z domami przy drodze – ślad po czasach, gdy Gołonóg był wsią. Dalej stoją bloki z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, a jeszcze dalej osiedla z wielkiej płyty, które wyrosły razem z Hutą Katowice: Kasprzaka, Sikorskiego, Morcinka.

Pogorie i tereny zielone

Najczęstszy powód, dla którego ludzie spoza miasta przyjeżdżają do Dąbrowy w wolny dzień, to Pogorie. Zbiorniki powstały w wyrobiskach piasku podsadzkowego, który przez dziesięciolecia trafiał do kopalń węgla. Pogoria I, najstarsza, zalana w 1943 roku, ma 75 ha i od lat jest bazą klubów żeglarskich. Płytka Pogoria II, licząca około 25 ha, jest od 2002 roku użytkiem ekologicznym – tu się nie pływa, za to dobrze obserwuje się ptaki wodne. Pogoria III ma 205 ha i bardzo przejrzystą wodę, więc przyciąga windsurferów i nurków. Największa jest Pogoria IV, oficjalnie Zbiornik Kuźnica Warężyńska, licząca około 560 ha. Wokół jezior biegną ścieżki rowerowe i fragmenty szlaków PTTK.

Poza jeziorami w Dąbrowie jest Park Zielona z centrum sportów letnich, Bukowa Góra z głazami i kilka miejsc przyrodniczo cennych na obrzeżach. Od wschodu miasto sięga Pustyni Błędowskiej, największego w Polsce obszaru lotnych piasków, a na północnym wschodzie fragmentem wchodzi w Park Krajobrazowy Orlich Gniazd. Opisy miejsc do zobaczenia, z dojazdem i praktycznymi uwagami, zbieramy w dziale atrakcje Dąbrowy Górniczej.

Z czego żyje miasto

Przemysł wciąż jest tu widoczny gołym okiem. Największym zakładem jest oddział ArcelorMittal Poland, czyli dawna Huta Katowice, uruchomiona w połowie lat siedemdziesiątych na terenach dawnych lasów między Gołonogiem, Ząbkowicami, Łośniem i Strzemieszycami. Polska spółka koncernu ma w Dąbrowie swoją siedzibę. Nadal działa też Huta Bankowa, zbudowana w latach 1834–1840, oraz Koksownia Przyjaźń należąca do Jastrzębskiej Spółki Węglowej. W podstrefie Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, wyznaczonej w 1996 roku, swoje zakłady mają m.in. producenci części samochodowych, firmy logistyczne i huta szkła. Kopalń węgla, od których wszystko się zaczęło, już nie ma – ostatnia, „Paryż”, zakończyła wydobycie w 1995 roku.

Na zakupy dąbrowianie jeżdżą do Centrum Handlowego Pogoria w Śródmieściu albo do parków handlowych przy drodze krajowej nr 94. Wciąż żyją też targowiska – największe zajmuje kwartał na Redenie między ul. Poniatowskiego, al. Piłsudskiego, ul. Zawidzkiej i ul. Twardą, mniejsze działają w Gołonogu przy ul. Tysiąclecia i w Mydlicach przy ul. Ludowej.

Przemysłowy charakter ma swoją cenę. W raporcie Światowej Organizacji Zdrowia z 2016 roku Dąbrowa znalazła się na liście najbardziej zanieczyszczonych miast Unii Europejskiej. Osoby z chorobami układu oddechowego i rodzice małych dzieci w sezonie grzewczym często sprawdzają jakość powietrza przed spacerem – dane z czujników są publicznie dostępne.

Kultura, nauka, sport

Oprócz Pałacu Kultury i „Sztygarki” miasto ma Miejską Bibliotekę Publiczną, Dom Kultury w Ząbkowicach i centrum kulturalne Fabryka Pełna Życia. Muzeum przy ul. Legionów Polskich 69 opowiada o przemyśle i codziennym życiu dawnego Zagłębia, a jego Kopalnia Ćwiczebna – trzypoziomowe wyrobisko, w którym od 1929 do 1994 roku uczyli się adepci szkoły górniczej – od 2010 roku jest trasą turystyczną. Z uczelni działają tu Akademia WSB i Wyższa Szkoła Planowania Strategicznego, a w mieście uczą się też uczniowie szkoły muzycznej im. Michała Spisaka i Zespołu Szkół Plastycznych im. Tadeusza Kantora.

W sporcie najgłośniej jest o koszykarzach MKS-u, którzy od sezonu 2014/2015 grają w najwyższej lidze; mecze odbywają się w hali „Centrum” na niecałe trzy tysiące widzów. Siatkarki tego samego klubu przez jedenaście sezonów występowały w ekstraklasie i dwukrotnie zdobyły Puchar Polski.

Komunikacja

Przez miasto przebiega droga ekspresowa S1 oraz drogi krajowe nr 86 i 94, a do centrum Katowic jest kilkanaście kilometrów. Lotnisko w Pyrzowicach leży ok. 18 km od centrum. Sieć kolejowa jest wyjątkowo gęsta: w granicach Dąbrowy jest osiem czynnych stacji na liniach do Katowic, Warszawy, Kielc i Krakowa, w tym Dąbrowa Górnicza (Centrum), Gołonóg, Pogoria i Ząbkowice. Pociągi dalekobieżne zatrzymują się w Centrum i w Ząbkowicach. Komunikację autobusową i tramwajową organizuje Zarząd Transportu Metropolitalnego. Szczegóły – stacje, przesiadki, parkowanie przy szpitalu – są na stronie jak dojechać do Dąbrowy Górniczej.

Zdrowie na miejscu

Dąbrowa ma własny szpital specjalistyczny przy ul. Szpitalnej z oddziałem ratunkowym, onkologią, porodówką i pediatrią, a od 2012 roku z lądowiskiem dla śmigłowców sanitarnych. Przychodnie podstawowej opieki są rozsiane po wszystkich większych dzielnicach, choć mieszkańcy dalekich osiedli na wschodzie miasta zwykle jeżdżą do Ząbkowic, Strzemieszyc lub Gołonogu. Aktualne terminy do poradni specjalistycznych na NFZ zbieramy na stronie kolejki NFZ w Dąbrowie Górniczej. Mieszkańcy korzystają też z przychodni w Sosnowcu, Będzinie i Katowicach – granice między miastami aglomeracji są tu w praktyce umowne.