Historia Katowic
Historia Katowic jest krótsza, niż sugerowałaby wielkość miasta. Prawa miejskie Katowice dostały dopiero w 1865 roku, a jeszcze w połowie XIX wieku mieszkało tu kilka tysięcy osób. Starsze są natomiast wsie, które dziś tworzą dzielnice: Dąb, Bogucice, Załęże, Ligota czy Szopienice pojawiają się w dokumentach już w średniowieczu. Miasto wyrosło z nich w ciągu kilku pokoleń, napędzane przez węgiel, hutnictwo i kolej.
Wsie przy kuźnicy
Najstarsza zachowana wzmianka dotyczy Dębu – pochodzi z 1299 roku. W akcie sprzedaży z grudnia 1360 roku wymieniono już Bogucice, Ligotę, Roździeń, Szopienice i Załęże. Pod koniec XIV wieku działała już Kuźnica Bogucka – pierwsze pewne informacje o niej pochodzą z 1397 roku – i to od takich kuźnic zaczęła się przemysłowa przeszłość okolicy. Sama wieś Katowice powstała znacznie później, około 1580 roku, a jej założenie przypisuje się Andrzejowi Boguckiemu. Nazwa po raz pierwszy pojawiła się na piśmie w 1598 roku, w protokole wizytacji parafii w Bogucicach.
Przez kolejne dwa stulecia nie działo się tu nic, co odróżniałoby te okolice od setek innych śląskich wsi. Majątki zmieniały właścicieli, ziemia należała najpierw do Korony Czeskiej i Habsburgów, a po wojnach śląskich, od 1742 roku, do Prus. Około 1800 roku w Katowicach mieszkało mniej więcej 700 osób.
Węgiel, Winckler i kolej
Przełom przyniósł wiek XIX. Na początku stulecia w okolicy zaczęły działać pierwsze kopalnie węgla, w Wełnowcu stanęły wielkie piece, a w Dębie powstawała pudlingarnia. W latach 1838–1839 dobra katowickie kupił Franz von Winckler, przedsiębiorca górniczy, który połączył je z kluczem mysłowickim i w 1841 roku przeniósł do Katowic zarząd swojego majątku. To był moment, w którym wieś zaczęła stawać się ośrodkiem administracyjnym okręgu przemysłowego.
Drugim impulsem była kolej. Stację kolejową w Katowicach otwarto w październiku 1846 roku, na linii Kolei Górnośląskiej prowadzącej w stronę Mysłowic, a rok później tory doszły do granicy na Przemszy. Wkrótce pojawiły się połączenia do Ligoty i Sosnowca. Przy stacji wyrosły hotele, domy handlowe i kamienice, a rozplanowanie ulic w centrum do dziś zdradza, że miasto budowano wokół dworca. W 1861 roku Katowice liczyły już około 4750 mieszkańców, a cztery lata później, 11 września 1865 roku, otrzymały prawa miejskie.
Tempo wzrostu było trudne do porównania z czymkolwiek wcześniej. W 1873 roku miasto zostało siedzibą nowego powiatu katowickiego, w 1890 roku miało ponad 16 tysięcy mieszkańców, a tuż przed I wojną światową około 46 tysięcy. W 1897 roku stało się powiatem miejskim. Ta część historii Katowic miała też ciemną stronę: w marcu 1896 roku w pożarze kopalni „Cleophas” na Załężu zginęło 104 górników. W 1907 roku otwarto Teatr Miejski, który stoi przy Rynku do dziś.
Niemieckie władze chciały, by nowe miasto podkreślało przynależność regionu do Rzeszy – w 1898 roku na placu Wolności odsłonięto pomnik Dwóch Cesarzy. Jednocześnie wśród napływających do pracy robotników rosła liczba Polaków, a w 1914 roku w Katowicach działało już około dwudziestu legalnych polskich organizacji. Na początku XX wieku koncern Giesche zaczął budować dla swoich górników osiedla Giszowiec i Nikiszowiec, wtedy jeszcze poza granicami miasta.
Powstania i plebiscyt
Po I wojnie światowej los Górnego Śląska miał rozstrzygnąć plebiscyt. Napięcie rosło od 1919 roku – w sierpniu wybuchło pierwsze powstanie śląskie, rok później drugie. Tuż przed jego wybuchem, 17 sierpnia 1920 roku, podczas antypolskich zamieszek w Katowicach zamordowano Andrzeja Mielęckiego, lekarza i działacza polskiego. Jego imię nosi dziś Szpital Kliniczny przy ulicy Francuskiej, opisany w naszym dziale jako szpital im. Andrzeja Mielęckiego.
W głosowaniu 20 marca 1921 roku mieszkańcy samego miasta w zdecydowanej większości – ponad 85 procent – opowiedzieli się za Niemcami, ale w powiecie katowickim przewagę miała strona polska, z wynikiem około 56 procent. Po trzecim powstaniu i decyzji Ligi Narodów o podziale regionu cały obszar dzisiejszych Katowic znalazł się po polskiej stronie. Wojsko Polskie wkroczyło do miasta 20 czerwca 1922 roku, a 16 lipca w parku Kościuszki podpisano akt przejęcia Górnego Śląska.
Stolica autonomicznego województwa
W okresie międzywojennym Katowice były stolicą autonomicznego województwa śląskiego, z własnym Sejmem Śląskim i dużą samodzielnością w sprawach skarbowych i oświatowych. Pierwsza kadencja Sejmu rozpoczęła się w październiku 1922 roku jeszcze w budynku dawnej szkoły budowlanej, a w latach 1924–1929 wzniesiono monumentalny gmach, w którym dziś mieści się Urząd Wojewódzki i Urząd Marszałkowski. W 1924 roku do miasta przyłączono Bogucice, Brynów, Dąb, Ligotę i Załęże, przez co jego powierzchnia wyraźnie się powiększyła.
W 1925 roku papież utworzył diecezję katowicką, a jej pierwszym biskupem został August Hlond. Dwa lata później rozpoczęto budowę katedry Chrystusa Króla, która przez dziesięciolecia rosła powoli, bo prace przerwała wojna. Lata 30. to czas funkcjonalizmu: w centrum stawiano nowoczesne kamienice, biurowce i budynki użyteczności publicznej. Sejm Śląski uchwalił utworzenie Muzeum Śląskiego, a w 1937 roku zaczęto budować dla niego gmach, który miał być gotowy w 1940 roku.
Wojna i okupacja
Pierwszego września 1939 roku niemieckie samoloty zbombardowały lotnisko na Muchowcu. W nocy z 1 na 2 września z miasta wymaszerował 73 Pułk Piechoty, a 4 września do Katowic wkroczyła niemiecka dywizja piechoty. Opór stawiali jeszcze byli powstańcy i harcerze – w rejonie parku Kościuszki, z wieży spadochronowej, z Domu Powstańca Śląskiego i z dachu teatru. Upamiętnia ich Pomnik Harcerzy Września na placu Obrońców Katowic.
Od listopada 1939 roku miasto włączono do III Rzeszy. Polskie napisy usunięto, polskie instytucje zlikwidowano, część mieszkańców wysiedlono, a działaczy aresztowano. W 1942 roku zgilotynowano m.in. harcmistrza Józefa Pukowca, którego imię nosi dziś jedna z katowickich ulic. Armia Czerwona zajęła Katowice 27 stycznia 1945 roku. W kolejnych miesiącach wielu mężczyzn z Górnego Śląska wywieziono do pracy w Związku Radzieckim.
Stalinogród i wielkie osiedla
W marcu 1953 roku, kilka dni po śmierci Stalina, władze zmieniły nazwę miasta na Stalinogród. Nazwa przetrwała niespełna cztery lata: w październiku 1956 roku, na fali odwilży, rada miejska zażądała przywrócenia dawnej nazwy, co formalnie nastąpiło w grudniu tego samego roku.
Miasto wciąż rosło także terytorialnie. W 1951 roku przyłączono Wełnowiec z Józefowcem, Piotrowice z Ochojcem i część Panewnik, w 1959 roku Szopienice, Janów, Giszowiec, Nikiszowiec i Dąbrówkę Małą, a w 1975 roku Murcki, Kostuchnę, Podlesie i Zarzecze. Ten ostatni krok zbiegł się z reformą administracyjną, po której Katowice zostały siedzibą województwa katowickiego. O osiedlach patronackich, które w ten sposób trafiły w granice miasta, piszemy na stronie Giszowca – osiedla-ogrodu.
Lata 60. i 70. zmieniły centrum nie do poznania. Przy Rynku stanął Dom Handlowy „Zenit”, powstało rondo, które dziś nosi imię generała Ziętka, w latach 1965–1972 zbudowano betonowy dworzec, a w maju 1971 roku otwarto Spodek. Na północ od centrum wyrosły Koszutka i Osiedle Tysiąclecia, a przy alei Korfantego Superjednostka. W 1968 roku powstał Uniwersytet Śląski, a w 1971 roku przeniesiono do Katowic część wydziałów akademii medycznej, z której wywodzi się dzisiejszy Śląski Uniwersytet Medyczny.
Grudzień 1981
Najtragiczniejszy dzień powojennej historii Katowic to 16 grudnia 1981 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego górnicy kopalni „Wujek” rozpoczęli strajk, a do jego stłumienia skierowano oddziały ZOMO. Od kul zginęło siedmiu górników, dwóch kolejnych zmarło kilka dni później w szpitalu. Pod kopalnią stoi dziś krzyż-pomnik, a rocznica jest jednym z ważniejszych dni w kalendarzu miasta.
Po 1989 roku
Nowy rozdział w historii Katowic otworzyły wolne wybory samorządowe w maju 1990 roku, a od 1992 roku miasto dzieli się na 22 dzielnice. Reforma z 1999 roku uczyniła Katowice stolicą nowego województwa śląskiego. W tym samym roku zlikwidowano kopalnię „Katowice” w centrum, co otworzyło drogę do największej przebudowy od czasów PRL.
Na terenie dawnej kopalni w latach 2014–2015 otwarto siedzibę NOSPR, Międzynarodowe Centrum Kongresowe i nowe Muzeum Śląskie. W 2012 roku oddano do użytku nowy dworzec, w latach 2012–2015 przebudowano Rynek. W 2017 roku Katowice zostały siedzibą Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, związku czterdziestu jeden gmin. W grudniu 2018 roku miasto gościło szczyt klimatyczny ONZ, podczas którego przyjęto zasady wdrażania porozumienia paryskiego, a w czerwcu 2022 roku – Światowe Forum Miejskie. O tym, jak wygląda dzisiejsze miasto, piszemy na stronie o Katowicach dzisiaj, a miejsca związane z jego przeszłością opisujemy w dziale atrakcje i zabytki.