Katowice – o mieście

Katowice zajmują niecałe 165 km² we wschodniej części Górnego Śląska i mają około 277 tysięcy mieszkańców. Są stolicą województwa śląskiego, siedzibą Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i miastem, w którym przez półtora wieku wszystko kręciło się wokół węgla. Dziś kopalnie w centrum są już historią, a na ich miejscu stoją sala koncertowa, muzeum i centrum kongresowe. Kto przyjeżdża tu pierwszy raz, zwykle dziwi się dwóm rzeczom: ile w mieście zieleni i jak trudno powiedzieć, gdzie Katowice się kończą.

Miasto bez wyraźnych granic

Od północy Katowice stykają się z Siemianowicami Śląskimi i Czeladzią, od wschodu z Sosnowcem i Mysłowicami, od południa z Lędzinami, Tychami i Mikołowem, a od zachodu z Rudą Śląską i Chorzowem. Z większością sąsiadów miasto zrosło się zabudową, tramwajem i siecią ulic. Granicę z Chorzowem przekracza się, jadąc aleją Korfantego w stronę Parku Śląskiego, a z Sosnowcem – mijając Szopienice. Mieszkańcy aglomeracji traktują ten obszar trochę jak jedno wielkie miasto: mieszkają w Rudzie, pracują w centrum Katowic, do lekarza jeżdżą do Ligoty albo Ochojca.

Teren jest pofałdowany, choć nie górzysty. Najwyżej położony punkt to Wzgórze Wandy, sięgające nieco ponad 357 m n.p.m., najniżej leżą doliny Kłodnicy w Ligocie i Panewnikach oraz Mlecznej w Murckach, około 245 m n.p.m. Przez miasto przebiega dział wodny Wisły i Odry. Rawa, najdłuższa rzeka w granicach Katowic, płynie uregulowanym korytem, a w Śródmieściu znika pod ziemią. Kłodnica ma swoje źródła właśnie tutaj i dopiero dalej na zachód staje się rzeką, którą znają mieszkańcy Gliwic.

Lasy na południu, parki w centrum

Południowa część miasta wygląda zupełnie inaczej niż północna. Między Giszowcem, Murckami, Kostuchną i Podlesiem rozciągają się lasy, w tym rezerwat Las Murckowski o powierzchni ponad 140 hektarów, chroniący stary drzewostan bukowy. Z centrum dojeżdża się tam w kwadrans, a w weekendy ścieżki rowerowe są pełne ludzi z całej aglomeracji. Bliżej Śródmieścia leży Dolina Trzech Stawów – rozległy teren rekreacyjny przy autostradzie, z akwenami, trasami do biegania i miejscem na pikniki – oraz Park Kościuszki w Brynowie, z drewnianym kościołem przeniesionym z innej miejscowości i wieżą spadochronową, która w 1939 roku stała się symbolem obrony miasta.

Zieleń jest też tam, gdzie się jej nie spodziewa. Hałdy po kopalniach w wielu miejscach zarosły lasem, a stare tory kolejowe zamieniono w ścieżki. Nazwa jednej z dzielnic, Załęska Hałda, wprost przypomina o dawnym zwałowisku, a dziś w tej części miasta przeważają domy i zieleń.

Dzielnice – od Śródmieścia po Murcki

Od 1992 roku Katowice dzielą się na 22 jednostki pomocnicze, które zwyczajowo nazywa się dzielnicami. Śródmieście z Rynkiem, ulicą Mariacką i okolicami dworca to centrum handlu, urzędów i nocnego życia. Na północ od niego leży Koszutka z powojennymi blokami, dalej Osiedle Tysiąclecia z charakterystycznymi wieżowcami-kukurydzami i Osiedle Witosa. Na zachodzie są Załęże i Dąb, na wschodzie Zawodzie, Bogucice i Szopienice z Burowcem, gdzie dawniej działały huty cynku. Południe to Brynów, Ligota z Panewnikami, Piotrowice z Ochojcem, Kostuchna, Podlesie, Zarzecze, Murcki oraz dwa osiedla patronackie – Giszowiec i Nikiszowiec.

Każda z tych części ma inny charakter i inną historię, bo większość była przez stulecia osobnymi wsiami albo osadami przemysłowymi, przyłączanymi do miasta etapami w XX wieku. Opisy wszystkich znajdziesz w przewodniku po dzielnicach Katowic, a o tym, jak z kilku wsi wokół kuźnicy powstało wielkie miasto, opowiada strona z historią Katowic od średniowiecza do dziś.

Familoki i osiedla-ogrody

Najbardziej znane katowickie osiedla zbudował na początku XX wieku koncern Georg von Giesches Erben dla górników swojej kopalni. Giszowiec, budowany od 1907 roku, zaprojektowano jako osiedle-ogród: domy z ogródkami, rozrzucone między drzewami, z placem pośrodku. Kilka lat później obok zaczęto stawiać Nikiszowiec, zupełnie inny w charakterze – dziewięć zwartych bloków z czerwonej cegły, z wewnętrznymi podwórkami, zaprojektowanych przez tych samych architektów, Emila i Georga Zillmannów. Osiedle powstawało w latach 1908–1919, a w 2011 roku zostało uznane za pomnik historii. Nad placem Wyzwolenia góruje neobarokowy kościół św. Anny. Więcej o tej części miasta przeczytasz na stronie Janowa i Nikiszowca.

Centrum, które zmieniło się w ostatnich latach

Kto pamięta Katowice z lat 90., dziś ma problem z rozpoznaniem centrum. Nowy dworzec kolejowy z galerią handlową otwarto w 2012 roku, a w latach 2012–2015 przebudowano Rynek, przez który nadal przejeżdżają tramwaje. Ulica Mariacka, jeszcze kilkanaście lat temu zaniedbana, zamieniła się w deptak z lokalami. Przy alei Korfantego stoi Superjednostka, ogromny modernistyczny blok mieszkalny, który jedni uważają za symbol PRL-owskiej przesady, a inni za jeden z ciekawszych budynków w Polsce.

Największa zmiana zaszła jednak na terenie dawnej kopalni „Katowice”, zlikwidowanej w 1999 roku. Powstała tam Strefa Kultury: w 2014 roku otwarto siedzibę Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, a w 2015 roku Międzynarodowe Centrum Kongresowe i nową siedzibę Muzeum Śląskiego, której wystawy schowano w dużej części pod ziemią. Z dawnej kopalni zostały szyb i kilka budynków. Obok stoi Spodek, hala widowiskowo-sportowa otwarta w 1971 roku, rozpoznawalna z każdego zdjęcia miasta. W tej okolicy odbywały się wielkie imprezy, od szczytu klimatycznego ONZ w 2018 roku po turnieje gier komputerowych. Katowice należą też do sieci miast kreatywnych UNESCO w dziedzinie muzyki.

Uczelnie i praca

Miasto jest jednym z największych ośrodków akademickich w kraju. Działają tu Uniwersytet Śląski, Śląski Uniwersytet Medyczny, Uniwersytet Ekonomiczny, Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego, Akademia Sztuk Pięknych i Akademia Wychowania Fizycznego, a także wydziały Politechniki Śląskiej i szkoły prywatne. Dla pacjentów ma to znaczenie praktyczne: Śląski Uniwersytet Medyczny prowadzi w mieście szpitale kliniczne, w tym Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Ligocie, Górnośląskie Centrum Medyczne w Ochojcu i Szpital Kliniczny im. Andrzeja Mielęckiego przy ulicy Francuskiej.

Rynek pracy dawno przestał opierać się wyłącznie na górnictwie. W biurowcach wokół ronda i wzdłuż alei Roździeńskiego pracują firmy usługowe, centra księgowe i informatyczne, banki i urzędy. Górnictwo jednak całkiem nie zniknęło: na południu miasta wciąż pracują kopalnie, choć pod koniec 2023 roku zlikwidowano kopalnię „Wieczorek” w Janowie, dla której górników zbudowano kiedyś Nikiszowiec i Giszowiec.

Jak się poruszać

Katowice leżą na skrzyżowaniu ważnych dróg. Przez miasto przebiega autostrada A4, a Drogowa Trasa Średnicowa łączy centrum z Chorzowem, Rudą Śląską i Gliwicami. Lotnisko w Pyrzowicach leży niecałe 40 km na północ od centrum. Po mieście jeździ się tramwajami i autobusami w jednym systemie biletowym dla całej Metropolii, a z dworca kolejowego odjeżdżają pociągi regionalne do niemal każdego miasta aglomeracji. Praktyczne wskazówki zebraliśmy na stronie o dojeździe do Katowic i poruszaniu się po mieście.

Jeśli przyjeżdżasz do Katowic na leczenie albo w odwiedziny do kogoś w szpitalu, zaplanuj czas z zapasem. Centrum bywa zakorkowane w godzinach szczytu, a do szpitali na południu miasta z dworca jedzie się dłużej, niż wynikałoby z mapy. Kiedy już załatwisz swoje sprawy, możesz przejść się po Strefie Kultury, Nikiszowcu albo Dolinie Trzech Stawów – opisy tych miejsc są w dziale atrakcje Katowic.