Katedra Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu

Katedra Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu to ceglana, trójnawowa bazylika z wysoką neogotycką wieżą, stojąca na podwyższonym placu przy ulicy Kościelnej, kilka minut pieszo od dworca Sosnowiec Główny. Zbudowano ją w latach 1893–1899, a od 1992 roku jest katedrą diecezji sosnowieckiej. Z zewnątrz robi wrażenie skalą, ale po wejściu do środka uwagę przyciąga coś innego: młodopolska polichromia Włodzimierza Tetmajera i Henryka Uziembły, pokrywająca ponad trzy tysiące metrów kwadratowych ścian i sklepień.

Kościół dla rosnącego miasta

Pod koniec XIX wieku osada przy granicy rosła tak szybko, że skromny kościół kolejowy przestał wystarczać kilkudziesięciu tysiącom wiernych. Projekt nowej świątyni przygotował warszawski architekt Karol Kozłowski, autor m.in. teatru w Lublinie i gmachu filharmonii w Warszawie. Budowę rozpoczęto w sierpniu 1893 roku. Najpierw, w 1896 roku, oddano do użytku dolną kaplicę, a dwa lata później zakończono prace murarskie.

W czerwcu 1899 roku biskup kielecki ustanowił w Sosnowcu nową parafię, wydzieloną z parafii w Czeladzi, a w październiku tego roku poświęcono budowlę. Wyposażanie wnętrza trwało jeszcze kilka lat, a uroczystej konsekracji dokonano w 1910 roku. Pierwszym proboszczem został ks. Dominik Roch Milbert. Obok kościoła stanęła eklektyczna plebania, wznoszona równolegle ze świątynią i oddana do użytku w 1901 roku. W 1924 roku przebudowano mur oporowy placu kościelnego przy ulicy Kościelnej i wbudowano w niego lokale handlowe – dlatego dziś pod kościołem, na poziomie ulicy, mieszczą się sklepy i punkty usługowe.

Gdy w 1992 roku Jan Paweł II utworzył diecezję sosnowiecką, kościół podniesiono do rangi katedry. Tytuł bazyliki mniejszej otrzymał w 1999 roku, a ogłoszono go uroczyście rok później. W 1994 roku katedrę, plebanię i mur oporowy wpisano do rejestru zabytków.

Architektura: neoromańska bryła, neogotycka wieża

Świątynia łączy kilka stylów, co było typowe dla końca XIX wieku. Plan ma kształt krzyża łacińskiego, z transeptem i półkolistą apsydą zamykającą prezbiterium. Nad fasadą dominuje potężna wieża z ostrosłupowym hełmem w duchu neogotyku, a na skrzyżowaniu naw stoi druga, niewielka wieżyczka na sygnaturkę. Elewacje mają przypory, fryzy arkadowe i trójkątne szczyty z pinaklami. Obramienia okien i portale wykuto z piaskowca.

Wnętrze rozplanowano w trzech strefach: na dole arkady na masywnych kolumnach, nad nimi galeria triforiów, a najwyżej okna. Prawie wszystkie łuki są półkoliste, a w ramionach transeptu zamiast nich pojawiają się duże okna rozetowe. Nawy nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, a nad skrzyżowaniem wznosi się kopuła na pendentywach. Pod kościołem znajduje się dolny kościół, który pełni dziś funkcję krypty biskupów sosnowieckich.

Polichromia i wyposażenie

Malowidła powstały w latach 1904–1906 i są najcenniejszą częścią wystroju. Pokrywają ściany i sklepienia naw, transeptu, prezbiterium, przedsionków, a nawet zakrystii. Ikonografia jest bardzo rozbudowana: sceny związane z wezwaniem kościoła, wątki z historii Polski i Kościoła, wielkie postaci świętych i błogosławionych. Między nimi wiją się ornamenty roślinne, głównie kwiatowe, wyraźnie inspirowane sztuką ludową, co dobrze pasuje do Tetmajera, malarza zafascynowanego wsią i folklorem. Jeden z fragmentów nosi tytuł „Ziemia śląska”. Inskrypcję z nazwiskami autorów polichromii znajdziesz w kruchcie.

Ołtarz główny jest kopią ołtarza z krakowskiego kościoła Bożego Ciała, z obrazem Wniebowzięcia namalowanym przez Tetmajera. Ambonę wykonał rzeźbiarz Paweł Turbas. Witraże z lat 1932–1938 pochodzą z krakowskiej pracowni Żeleńskiego; dwa w transepcie, „Stygmatyzacja” i „Zwiastowanie”, zaprojektował Tetmajer, a przeszklenie z wizerunkami świętych – Jan Bukowski, łącząc wątki młodopolskie z art déco.

W nocy z 28 na 29 października 2014 roku w kościele wybuchł pożar. Spłonął cały dach, ucierpiały też malowidła. Dach z wieżyczką odbudowano dzięki zbiórce prowadzonej w całym kraju, a konserwacja polichromii trwa etapami – możliwe, że podczas wizyty zobaczysz część wnętrza w rusztowaniach.

Tablice i pamiątki na placu

Plac i mury katedry są w Sosnowcu czymś w rodzaju kroniki miasta w kamieniu. Kapliczka przypomina potyczkę powstańców styczniowych z lutego 1863 roku. Tablice upamiętniają m.in. Juliusza Słowackiego (z 1909 roku), Jana Kilińskiego, harcerzy poległych w latach 1914–1920, żołnierzy Armii Krajowej, Sybiraków i lekarzy Zagłębia. W kruchcie wisi popiersie architekta Karola Kozłowskiego, a po południowej stronie placu pochowano w 2008 roku pierwszego biskupa sosnowieckiego, Adama Śmigielskiego. Osobne płyty przypominają, że w maju 1967 roku, podczas obchodów Milenium Chrztu Polski, modlili się tu kardynał Stefan Wyszyński i arcybiskup Karol Wojtyła.

Zwiedzanie, okolica, noclegi

Katedra jest czynnym kościołem, więc wnętrze najlepiej oglądać między mszami, w ciszy i bez fotografowania wiernych. Godziny nabożeństw i ewentualne zasady zwiedzania grupowego podaje parafia na swojej stronie. Plac leży wyżej niż ulica, bo od strony Kościelnej podpiera go wspomniany mur oporowy.

Kościół leży w samym śródmieściu, a okolice deptaka na Modrzejowskiej i placu przed dworcem opisujemy na stronie poświęconej dzielnicy Śródmieście. Najbliższy nocleg w naszym zestawieniu to Kamienica 9 przy Małachowskiego, ok. 200 metrów od katedry, a ok. 400 metrów dalej działa Hotel Centrum przy Modrzejowskiej. Niecałe pół kilometra od placu katedralnego, przy ulicy Zegadłowicza, mieści się Sosnowiecki Szpital Miejski – dobrze to wiedzieć, jeśli przyjeżdżasz z kimś starszym albo w czasie uroczystości diecezjalnych, gdy na placu gromadzą się tłumy.

Katedra w Sosnowcu to dobry punkt startowy spaceru po centrum. Dworzec i ulica Modrzejowska są tuż obok, a w zasięgu kilkunastu minut marszu są kamienice z czasów, gdy Sosnowiec dopiero co dostał prawa miejskie. Zarezerwuj na samo wnętrze co najmniej pół godziny – polichromia Tetmajera wymaga czasu, by dostrzec jej szczegóły.