Pałac Dietla w Sosnowcu

Pałac Dietla w Sosnowcu, przy ulicy Żeromskiego 2 na Pogoni, to dawna rezydencja Heinricha Dietla – fabrykanta, który zbudował tu pierwszą w Królestwie Polskim przędzalnię czesankową. Z zewnątrz to ceglany, neobarokowy gmach z mansardowymi dachami, jakich w Zagłębiu stoi kilka. Wyjątkowe są wnętrza: sala balowa, jadalnia z dębową boazerią, pokój fajkowy i słynna łazienka przetrwały w dużej części z oryginalnym wystrojem. Obiekt jest prywatny, więc wizytę trzeba zaplanować wcześniej.

Fabrykant z Turyngii i jego dom przy fabryce

Heinrich Gotthold Dietel urodził się w 1839 roku w Greizu w Turyngii, w rodzinie przemysłowców wełnianych. Kiedy Rosja w 1877 roku podniosła cła na towary sprowadzane z zagranicy, opłacało się przenieść produkcję za granicę celną. Dietel wybrał nadgraniczne Sosnowice: były tu kopalnie węgla i linia kolejowa. We wrześniu 1878 roku przyjechał z żoną Klarą, a produkcję w nowej przędzalni uruchomił już w 1879 roku.

Rodzina najpierw mieszkała w skromnym domu obok fabryki. Pierwsze plany rezydencji, sygnowane przez Stanisława Waligórskiego, pochodzą z lat 80. XIX wieku, a projekt rozbudowy – z 1890 roku. Budowa trwała mniej więcej dekadę i zakończyła się około 1900 roku. W tym samym czasie powstał otoczony murem park z oranżerią, a obok rozrastało się osiedle dla robotników. Pałac był częścią całego zespołu: fabryka, domy pracowników, kościół ewangelicki, park i rezydencja właściciela leżały przy jednej ulicy, nazwanej później Dietlowską, dziś Żeromskiego.

Dietel był w mieście kimś więcej niż pracodawcą. Fundował szkoły – przyfabryczną, kantoratową, Aleksandryjską, a w 1894 roku Szkołę Realną, pierwszą szkołę średnią w Sosnowcu, dla której postawił gmach. Wspierał budowę kościoła ewangelickiego, dwóch cerkwi i katolickiej świątyni na Pogoni. Zabiegał też o prawa miejskie dla Sosnowca, a po ich nadaniu w 1902 roku zasiadł w pierwszej radzie miejskiej. Zmarł w 1911 roku i spoczął w rodzinnym mauzoleum na cmentarzu ewangelickim przy ulicy Smutnej.

Losy pałacu po 1945 roku

Po śmierci Heinricha firmą kierowali jego synowie. Pierwsza wojna światowa zatrzymała produkcję, okupanci wywieźli zapasy przędzy i maszyny, a rodzina straciła kapitał ulokowany w rosyjskich bankach. Po 1918 roku Dietlowie przyjęli polskie obywatelstwo i uruchomili zakład ponownie jako spółkę akcyjną; najważniejszą rolę wśród braci odgrywał wtedy najmłodszy, Włodzimierz. Rodzina prowadziła też mniejsze firmy, między innymi ogrodnictwo, które słynęło z uprawy kaktusów. Przez cały ten czas pałac w Sosnowcu pozostawał ich domem.

Dietlowie mieszkali tu do 1945 roku. W styczniu, gdy front przeszedł przez Zagłębie, budynek zajęła radziecka komendantura NKWD i wtedy zniszczono znaczną część wyposażenia. Później przez długie lata działała tu szkoła muzyczna. W 1997 roku pałac przeszedł w ręce prywatne i od tego czasu nowy właściciel stopniowo go odnawia. Według regionalnego portalu turystycznego służy dziś jako ośrodek artystyczno-kulturalny.

Wnętrza, dla których się tu przychodzi

Bryła składa się z dwóch części: węższej od północy i szerszej od południa. Elewacje są ceglane, z detalem z tynku i sztucznego kamienia. Reprezentacyjne sale umieszczono na pierwszym piętrze.

Największa jest dwukondygnacyjna sala balowa w stylu Ludwika XV, z lustrami, sztukaterią i niewielkim balkonem w ścianie zachodniej. Druga co do wielkości jest neobarokowa jadalnia, nazywana też salą holenderską albo pokojem kredensowym: dębowa boazeria ma wbudowane kredensy, a płyciny zdobią motywy przywodzące na myśl fajanse z Delftu. Mniejszy pokój fajkowy urządzono w duchu neoromańskim – boazerię pokrywają rośliny i zwierzęta, są w niej szafki i siedzisko, a światło wpada przez dwa witraże. Przez rozsuwane drzwi z jadalni przechodzi się do secesyjnego gabinetu ze sztukaterią na suficie.

Osobną sławę zdobyła łazienka. Jej bogate wyposażenie zachowało się prawie bez zmian, a filmowcy wykorzystali ją między innymi w „Między ustami a brzegiem pucharu”.

Jak zaplanować wizytę

Ponieważ to obiekt prywatny, nie wchodzi się tu jak do muzeum. Terminy zwiedzania z przewodnikiem, zasady rezerwacji i ewentualne bilety podaje właściciel na stronie pałacu – sprawdź je kilka dni przed przyjazdem, bo wycieczki odbywają się tylko w wybrane dni. Jeśli nie zdążysz, regionalny portal turystyczny udostępnia wirtualny spacer po wnętrzach. Elewacje i otoczenie można obejrzeć z ulicy o każdej porze.

Tuż za pałacem rozciąga się park założony przez Dietla w 1901 roku, z zachowaną glorietą, stawem i starymi platanami. Spacer po nim to naturalne przedłużenie wizyty. Kilkaset metrów na wschód leżą Zamek Sielecki i Park Sielecki, więc pałac, zamek i dwa parki da się obejść pieszo w ciągu jednego dnia. O tym, jak fabryki Dietla i sąsiednich przemysłowców ukształtowały tę część miasta, piszemy na stronie dzielnicy Pogoń.

Pałac leży ok. 1,2 kilometra od dworca Sosnowiec Główny, więc z pociągu można tu przejść pieszo. Najbliższe noclegi z naszego zestawienia to Pensjonat Sielec i Okrąglak Residence przy Narutowicza, ok. 800 metrów na wschód, oraz Kamienica 9 przy Małachowskiego w śródmieściu, ok. 1,1 kilometra od pałacu. Do Sosnowieckiego Szpitala Miejskiego przy Zegadłowicza jest stąd ok. 1,7 kilometra.

Pałac Dietla dobrze pokazuje, jak żyła w Sosnowcu przemysłowa elita przełomu wieków – z balami, kolekcjami, prywatnym parkiem i fabryką tuż za murem. W mieście, które kojarzy się głównie z kopalniami, łatwo o tym zapomnieć – a wnętrza przy Żeromskiego przypominają, że Sosnowiec był też miastem włókniarzy i ich rodzin.