Zamek Sielecki w Sosnowcu

Zamek Sielecki w Sosnowcu to najstarsza budowla miasta – trójskrzydłowy gmach z czterema narożnymi wieżami, stojący na lewym brzegu Czarnej Przemszy w dzielnicy Sielec. Dziś działa w nim Sosnowieckie Centrum Sztuki, które organizuje tu wystawy, koncerty i spotkania. Kto przyjeżdża do miasta pierwszy raz i chce zobaczyć coś starszego niż XIX-wieczne fabryki i kamienice, zwykle zaczyna właśnie od tego miejsca.

Od średniowiecznej fortalicji do siedziby spółki górniczej

Dzieje zamku długo opowiadano od roku 1620, bo taką datę podaje tablica w zamkowej kaplicy. Badania archeologiczne i kwerendy archiwalne przesunęły jednak początki o dwa stulecia wstecz. Pierwsza wzmianka o obiekcie obronnym w Sielcu pochodzi z 1403 roku, a w 1430 roku źródła mówią już o fortalicji, czyli niewielkiej warowni szlacheckiej. Czarna Przemsza przez stulecia oddzielała tu Małopolskę od Śląska, więc umocniona siedziba nad rzeką miała praktyczny sens.

Same dobra są jeszcze starsze niż mury. Już w 1361 roku Abraham z Goszyc sprzedał Sielec Ottonowi z Pilczy, staroście sandomierskiemu, a w latach 30. XV wieku miejscowy dziedzic toczył głośny spór z burgrabią sąsiedniego Będzina. Takie wzmianki pokazują, że nad Czarną Przemszą od dawna siedzieli ludzie zamożni i wpływowi.

W XV wieku dobra sieleckie kilka razy zmieniały właściciela, a w 1487 roku zostały wykupione dla króla Kazimierza Jagiellończyka. Kolejny przełom przyniósł ród Minorów. Sebastian Minor herbu Półkozic ukończył w 1620 roku budowę murowanego założenia z czterema skrzydłami wokół wewnętrznego dziedzińca i wieżyczkami w narożach. Wygląd tamtej budowli znamy z inwentarzy sporządzonych w 1665 i 1719 roku.

Potem przyszli Modrzewscy, Tęgoborscy, pułkownik Michał Żuliński i szambelan Jordan Stojewski, który w 1802 roku sprzedał zamek pruskiemu generałowi. Po jego śmierci rodzina odsprzedała majątek księciu pszczyńskiemu z linii Anhalt. W 1824 roku budynek spłonął. Odbudowa według planów Józefa Heintza zmieniła jego charakter: rozebrano skrzydło wschodnie z bramą wjazdową, zasypano fosy, a zamknięty czworobok stał się podkową otwartą na jedną stronę. Przebudowę w 1841 roku kontynuowała kolejna właścicielka Sielca, hrabina Charlotta von Stolberg-Wernigerode zum Hochberg.

W 1856 roku Sielec kupił hrabia Andrzej Renard dla syna Jana. Od tej pory zamek coraz mniej służył mieszkaniu, a coraz bardziej interesom. Związana z rodziną spółka Gwarectwo „Hrabia Renard” urządziła w nim biura i trzymała je tu aż do II wojny światowej. W tym czasie wokół zamku wyrastały kopalnie, huty i osiedla robotnicze, a dawna szlachecka siedziba znalazła się w środku przemysłowego miasta.

Muzeum szkła, sala ślubów i lata zamknięcia

Po 1945 roku w zamku pracowała administracja kopalni „Sosnowiec”, przez pewien czas mieściło się tu też muzeum górnictwa. Pod koniec lat 70. budynek przejęło zjednoczenie hut szkła „Vitropol”, które po generalnym remoncie otworzyło w nim wzorcownię szkła, a w 1981 roku – Muzeum Szkła Współczesnego.

Lata 90. były dla zabytku najtrudniejsze. Najpierw działała tu sala ślubów, restauracja i część konferencyjna, ale stan techniczny pogarszał się tak szybko, że w 1995 roku obiekt zamknięto. Miasto zdecydowało o ratowaniu budynku w 1999 roku. Remont połączony z badaniami archeologicznymi trwał do 2002 roku i właśnie wtedy powstało Sosnowieckie Centrum Sztuki – Zamek Sielecki. W 2015 roku przeprowadzono kolejny etap prac: konserwatorzy odsłonili i zabezpieczyli polichromię w wieży północnej, a pod podłogą wieży wyeksponowano odkryte wcześniej relikty.

Co zobaczyć w środku i na zewnątrz

Zamek zbudowano z łamanego wapienia i cegły. Ma jedno piętro i piwnice, dachy dwuspadowe, a wieże nakryto namiotowymi hełmami. Najciekawsze wnętrze to dawna kaplica na piętrze skrzydła północnego: sklepienie kolebkowe z lunetami i geometryczną dekoracją ze stiuku. Z zewnątrz kaplicę łatwo rozpoznać po czterospadowym dachu z baniastą wieżyczką i ośmioboczną latarnią.

Dzisiejszy program zamku zmienia się co kilka tygodni. Bywają wystawy malarstwa i fotografii, koncerty kameralne, wykłady o historii regionu. Dlatego przed wizytą trzeba zajrzeć na stronę Sosnowieckiego Centrum Sztuki i sprawdzić, co akurat jest pokazywane i w jakich godzinach można wejść. Dziedziniec i elewacje obejrzysz o każdej porze, ale do kaplicy i wieży wpuszczają tylko w czasie otwarcia galerii.

Warto obejść budynek dookoła. Od strony rzeki dobrze widać, że mimo XIX-wiecznych przeróbek bryła wciąż ma obronny układ – narożne wieże i ryzality na przedłużeniu skrzydeł bocznych zdradzają dawną warownię. Za zamkiem zaczyna się zieleń, dawniej prywatna, dziś miejska: Park Sielecki z XIX-wiecznym rodowodem, starymi topolami i tężnią solankową. Zamek i park tworzą jeden zespół wpisany do rejestru zabytków w 1960 roku.

Dojście, nocleg i najbliższy szpital

Sielecki zamek od dworca Sosnowiec Główny dzieli niecałe dwa kilometry. Spacer z centrum prowadzi przez Pogoń albo wzdłuż Czarnej Przemszy, a po drodze mijasz dawne zabudowania fabryczne i robotnicze kamienice. Więcej o tej części miasta, jej osiedlach i historii przemysłowej przeczytasz na stronie poświęconej dzielnicy Sielec.

Jeśli planujesz kilka dni w Sosnowcu i chcesz mieszkać blisko zamku, najbliższe noclegi w naszej bazie są przy ulicy Narutowicza: Pensjonat Sielec stoi ok. 300 metrów od zamku w linii prostej, a tuż obok niego działa Okrąglak Residence. Najbliższy szpital to Sosnowiecki Szpital Miejski przy ulicy Zegadłowicza, ok. 1,9 kilometra na południowy zachód; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Pół kilometra od zamku stoi pałac Dietlów z parkiem, więc oba miejsca łatwo połączyć w jednym spacerze. Zamek Sielecki najlepiej odwiedzić w dzień, kiedy galeria jest otwarta – wtedy zobaczysz nie tylko mury, ale i kaplicę, w której wisi tablica fundacyjna Minorów. W weekendy, zwłaszcza podczas imprez w parku, bywa tu gwarno. Spokojniej jest w tygodniu przed południem, kiedy po sieleckim zamku i dziedzińcu chodzą tylko pojedynczy zwiedzający.