Pałac Schoena w Sosnowcu – Muzeum

Pałac Schoena w Sosnowcu, stojący przy ulicy Chemicznej 12 na styku Pogoni i Środuli, to dawna rezydencja rodziny saksońskich fabrykantów, w której od 1985 roku działa miejskie muzeum. Neobarokowy gmach z wieżami o cebulastych hełmach otacza park, a w jednym budynku mieszczą się dziś trzy różne światy: wystawy muzealne, sala ślubów urzędu stanu cywilnego i restauracja w piwnicach. Dla odwiedzających to najlepsze miejsce, by w jedno popołudnie zrozumieć, skąd wziął się przemysłowy Sosnowiec.

Rodzina Schönów i jej przędzalnia

Schönowie przyjechali do Królestwa Polskiego z Saksonii w drugiej połowie XIX wieku, podobnie jak inni przedsiębiorcy włókienniczy, którzy osiedlali się wtedy w nadgranicznych Sosnowicach. Nad Czarną Przemszą zbudowali przędzalnię czesankową, a przy jej północnym krańcu Ernst Schön wzniósł w 1885 roku okazały pałac. Mówiono o nim „pałac ojca” albo „pałac główny”, bo w tym samym zespole powstały później kolejne rezydencje członków rodziny.

Pałac nie był letnią willą na uboczu, lecz domem przy fabryce. Pierwotnie główna fasada zwracała się w stronę kolei; dopiero w latach 40. XX wieku przeniesiono ją na południe, od strony zakładu, w miejsce rozebranej wtedy dużej oranżerii. Parter przeznaczono na salony do przyjmowania gości i część pokojów mieszkalnych. Na pierwszym piętrze były sypialnie i prywatne pokoje właściciela, a także apartamenty dla gości. Drugie piętro zajmowała służba i pomieszczenia gospodarcze.

Architektura, na którą warto spojrzeć z bliska

Budynek stoi na planie czworoboku, ma cztery kondygnacje, mansardowy dach i baszty w trzech narożnikach. Dolną partię obłożono kamieniem, a tarasy wspierają się na kolumnach z piaskowca. Najwięcej uwagi wymaga jednak dekoracja elewacji. Przyjrzyj się sztukaterii: przeważają w niej liście i żołędzie dębu, wplecione w monogram z literą „S”. Obok są płyciny z rokajami, girlandy, kartusze, hermy i motyw ludzkiej twarzy. Najlepiej oglądać to w bocznym świetle, rano albo późnym popołudniem, kiedy relief rzuca cień.

Nieco ponad sto metrów na północ, w tym samym zespole, stoi drugi pałac rodziny – dom Wilhelma Schöna z 1900 roku, zaprojektowany przez Józefa Pomian-Pomianowskiego jako pałac gościnny. Ma ganek z dachem na dwóch kolumnach jońskich i charakterystyczny łamany dach. W czerwcu 2010 roku budynek mocno ucierpiał w pożarze, który strawił cały dach; nowy dach ukończono w 2012 roku. Obiekt należy do prywatnego właściciela, dlatego zwykle ogląda się go tylko z zewnątrz.

Co pokazuje muzeum

Instytucję powołano 1 marca 1985 roku jako Muzeum Historii Ruchu Robotniczego Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, oddział muzeum w Bytomiu. Od 1989 roku działa samodzielnie i prowadzi je miasto. Ma działy archeologii, historii i kultury miasta, sztuki oraz szkła, a także Instytut Zagłębia Dąbrowskiego, który zajmuje się badaniami regionu.

Dwie wystawy stałe dobrze się uzupełniają. Pierwsza, „Schönowie w Sosnowcu”, opowiada na fotografiach i dokumentach o dziejach saksońskich przemysłowców w mieście do 1945 roku i o tym, co po sobie zostawili: fabrykę, osiedla, szkoły, parki. Druga to kolekcja polskiego szkła współczesnego, pokazująca, jak zmieniało się wzornictwo i technologia szklarstwa w XX i na początku XXI wieku. Szkło ma w Sosnowcu długą tradycję muzealną – w latach 1981–1995 działało tu osobne Muzeum Szkła Współczesnego, mieszczące się w Zamku Sieleckim.

Do tego dochodzą wystawy czasowe, często związane z rocznicami z historii miasta, regionu i kraju. Muzeum prowadzi lekcje i warsztaty dla szkół i przedszkoli oraz badania archeologiczne na terenie Sosnowca. Przy recepcji działa kawiarnia „Trójkąt w kole” i sklepik z publikacjami muzeum oraz szkłem.

Rodzina zostawiła w mieście więcej śladów niż jeden zespół przy Chemicznej. W śródmieściu, nad Czarną Przemszą, stoi tak zwany Nowy Pałac Schöna – gmach, w którym dziś urzęduje sąd rejonowy. Nie jest to obiekt do zwiedzania, ale jeśli spacerujesz bulwarem, łatwo go rozpoznać po bogatej elewacji. Porównanie obu budynków pokazuje, jak zmieniał się gust fabrykanckich rodzin w Sosnowcu na przełomie wieków.

Pałac na co dzień: śluby, kawa i lekcje muzealne

Pałac Schoena w Sosnowcu nie jest budynkiem zamkniętym w gablocie. Na parterze od 1991 roku działa reprezentacyjna sala urzędu stanu cywilnego, w której mieszkańcy biorą śluby, od 1998 roku w piwnicach działa restauracja, a w wejściu – kawiarnia. Przez to w pałacu zawsze coś się dzieje, a muzeum ma inną atmosferę niż typowa ekspozycja w nowoczesnym gmachu. Dla zwiedzającego oznacza to tyle, że przed wizytą dobrze rzucić okiem na kalendarz muzeum i urzędu.

Praktycznie: kiedy przyjść i jak dojechać

Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od pory roku, a w niektóre dni muzeum jest zamknięte. Ceny biletów i terminy wystaw czasowych publikuje muzeum na swojej stronie i tam trzeba je sprawdzić przed wyjściem. Pamiętaj też, że parter zajmuje sala ślubów, więc w dni uroczystości w okolicach wejścia bywa tłoczno.

Pałac leży mniej więcej półtora kilometra na północ od Zamku Sieleckiego i niespełna 3 kilometry od dworca Sosnowiec Główny. Z centrum najprościej dojechać komunikacją miejską w stronę Pogoni i Środuli, a ostatni odcinek przejść pieszo. Okolicę – blokowiska, dawne tereny fabryczne i zespół pałacowy – opisujemy szerzej na stronie dzielnicy Środula.

Najbliższy nocleg w naszym zestawieniu to Hostel Północna 61, ok. 1,1 kilometra na wschód w linii prostej. Najbliższy szpital to Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 5 im. św. Barbary przy placu Medyków na Pogoni, ok. 1,5 kilometra od pałacu – to duże centrum urazowe regionu.

Wizytę w sosnowieckim pałacu Schoena dobrze połączyć z krótkim spacerem po parku i obejrzeniem z zewnątrz pałacu Wilhelma. Jeśli masz więcej czasu, zostaw na muzeum półtorej, dwie godziny. Wystawa o Schönach daje kontekst do wszystkiego, co zobaczysz później w Sosnowcu: do kamienic przy Modrzejowskiej, kościołów fundowanych przez fabrykantów i dawnych osiedli robotniczych.