Bazylika NMP Anielskiej

Bazylika Najświętszej Maryi Panny Anielskiej to największy i najbardziej rozpoznawalny kościół miasta. Neogotycka świątynia z czerwonej cegły stoi przy ulicy Królowej Jadwigi w śródmieściu, a jej główna wieża, wysoka na 86 metrów, jest widoczna z daleka – z dworca, z alei Kościuszki i z okien pociągu wjeżdżającego od strony Katowic. To także sanktuarium diecezji sosnowieckiej, w którym czczona jest figura Matki Bożej Anielskiej, patronki miasta i całego Zagłębia.

Dwa kościoły w jednym

Historia zaczyna się od mniejszej świątyni. W latach 1875–1877 we wsi Stara Dąbrowa zbudowano ceglany kościół pod wezwaniem świętego Aleksandra, z dwiema wieżami od frontu, według projektu Juliana Polcera. Budową kierował ksiądz Grzegorz Augustynik – postać, bez której trudno opowiedzieć dzieje tej parafii. Kościół był początkowo filią parafii w Będzinie, a samodzielną parafię NMP Anielskiej ustanowiono w 1891 roku.

Szybko rosnące osady górnicze sprawiły, że świątynia okazała się za mała. Władze carskie zgodziły się na budowę drugiego, większego kościoła tylko pod warunkiem, że stary zostanie oddany na cerkiew prawosławną. Ówczesny duszpasterz, ksiądz Dutkiewicz, odmówił, krytykował władze publicznie i w końcu musiał uciekać z kraju; z Ameryki przysyłał pieniądze na budowę. Ostatecznie zgodzono się na rozbudowę: rozebrano dwie wieże starego kościoła i dobudowano do niego nową, dużo większą świątynię. Dawny kościół świętego Aleksandra zachował się do dziś jako kaplica przylegająca do bazyliki od północy.

Kamień węgielny pod nową część położono 2 sierpnia 1898 roku. Projekt przygotował Józef Pomian-Pomianowski, w stylu nazywanym gotykiem nadwiślańskim. Budowę finansowali w dużej mierze sami robotnicy – zakłady pracy przez kilka lat potrącały im z wypłat składkę na kościół. Świątynię poświęcono 29 września 1912 roku. Bazylika NMP Anielskiej w Dąbrowie Górniczej jest więc dosłownie zbudowana za pieniądze górników i hutników.

Pierwsza bazylika wśród polskich sanktuariów

Jeszcze w trakcie budowy, w 1901 roku, papież Leon XIII nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej (formalnie probazyliki). Było to pierwsze sanktuarium maryjne w Polsce wyróżnione tym tytułem. Ksiądz Augustynik zabiegał o to podczas pobytu w Rzymie w 1900 roku, a rok później kościół dostał też przywilej odpustu Porcjunkuli, obchodzonego 2 sierpnia w święto Matki Bożej Anielskiej – z nawiązaniem do kaplicy Porcjunkuli pod Asyżem.

Figura Matki Bożej Anielskiej

Centrum ołtarza głównego zajmuje drewniana figura Maryi z Dzieciątkiem, wyrzeźbiona w 1904 roku przez Józefa Baltazara Proszowskiego z Częstochowy. Ma około 170 centymetrów wysokości. Maryja stoi na kuli ziemskiej, depcze węża, w prawej ręce trzyma berło, na lewym ramieniu – małego Jezusa z królewskim jabłkiem. Wzorem był obraz podarowany księdzu Augustynikowi przez parafian z Włoszczowy, gdzie wcześniej był proboszczem. Wokół figury przedstawiono Trójcę Świętą, aniołów i świętych: Józefa, Joachima, Franciszka i Klarę.

W 1957 roku prymas Stefan Wyszyński ogłosił Matkę Bożą Anielską patronką miasta i Matką Zagłębia. Jedenaście lat później, 19 maja 1968 roku, figurę koronowano koronami papieskimi; w uroczystości uczestniczył też ówczesny metropolita krakowski Karol Wojtyła.

Wnętrze

Bazylika ma układ trzynawowy, halowy, z dwoma transeptami, trzema wieżami w fasadzie zachodniej i dwiema bocznymi. Długość wynosi około 68 metrów, szerokość 30 metrów, a sklepienia wznoszą się na mniej więcej 30 metrów. Wystrój jest prawie w całości neogotycki: ołtarze, ambona i konfesjonały mają formy architektoniczne nawiązujące do średniowiecza. Ściany i sklepienia pokrywa natomiast dekoracja malarska w stylu art déco, wykonana w latach 1927–1929 przez Michała Kowala i Jana Nygę. To połączenie stylów jest jedną z ciekawszych cech świątyni.

W transepcie stoją m.in. ołtarz świętej Barbary – patronki górników, co w tym mieście nie jest przypadkiem – i ołtarz Najświętszego Serca. Kaplicę świętego Aleksandra zdobi polichromia z orszakiem aniołów i ołtarz z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej. Obok bazyliki stoi kaplica nazywana Porcjunkulą, wzniesiona w 1913 roku. Pochowano w niej księdza Augustynika, zmarłego w 1929 roku, i przechowywany jest tam pierwszy obraz Matki Bożej Anielskiej z dawnego ołtarza.

Wieża i dzwony

W głównej wieży jest kilka poziomów: chór, dzwonnica, pomost z mechanizmem zegara i najwyżej – galeria widokowa z balkonami. W dzwonnicy wisi dzwon Stefan, jedyny ocalały z kompletu spiżowych dzwonów z 1934 roku, które w czasie wojny zabrali Niemcy. Obok zawieszono stalowe dzwony odlane w 1947 roku w miejscowej Hucie Bankowej. Wejście na wieżę nie jest stale dostępne; jeśli interesuje cię zwiedzanie, zapytaj w kancelarii parafialnej, czy i kiedy jest to możliwe.

Jak zwiedzać

Bazylika jest czynnym kościołem i sanktuarium. Wnętrze najłatwiej obejrzeć przed mszą lub po niej, w ciszy i bez fotografowania w czasie liturgii. Główne uroczystości odpustowe przypadają 2 sierpnia. Przez cały rok przyjeżdżają tu pielgrzymki z regionu, więc w niedziele i święta bywa tłoczno. Godziny mszy podaje strona parafii.

Okolica, dojazd i nocleg

Bazylika stoi w środku miasta. Około 450 metrów na północny zachód jest Pałac Kultury Zagłębia, a tuż obok, przy alei Róż, zaczyna się Park Hallera. Z dworca Dąbrowa Górnicza do bazyliki idzie się około kilometra.

Najbliższy nocleg to Holiday Inn przy alei Róż, w linii prostej około pół kilometra od kościoła. Niecały kilometr dalej działa hotel w zabytkowym pałacu przy ulicy Dąbrowskiego. Do szpitala przy ulicy Szpitalnej jest stąd nieco ponad kilometr – to ważne dla pielgrzymów w podeszłym wieku, którzy przyjeżdżają na odpust w upale. Przy nagłym zasłabnięciu dzwoń pod 112.

Kto chce zrozumieć, czym było Zagłębie na przełomie XIX i XX wieku, powinien zajrzeć do tej bazyliki w Dąbrowie: to pomnik pobożności, ale też uporu robotników, którzy sami zapłacili za swój kościół.