Kościół św. Antoniego w Gołonogu

Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i świętego Antoniego w Gołonogu to najstarsza zachowana świątynia na terenie miasta. Barokowy kościół stoi na szczycie wapiennego wzgórza o wysokości 335 metrów, zwanego Górą świętego Antoniego albo Wzgórzem Gołonoskim, i otacza go kamienny mur. Z placu przykościelnego rozciąga się jeden z najszerszych widoków w Zagłębiu – przy dobrej pogodzie widać Beskidy z Babią Górą, a wyjątkowo nawet Tatry.

Fundacja biskupa Trzebickiego

Gołonóg jest dużo starszy niż Dąbrowa jako miasto – pierwsza pisana wzmianka o osadzie pochodzi z 1326 roku, a w XVI wieku należała do powiatu proszowickiego województwa krakowskiego. Kościół ufundował w 1675 roku biskup krakowski Andrzej Trzebicki, który trzy lata później, w 1678 roku, sam go konsekrował. Początkowo była to świątynia jednonawowa z drewnianą wieżą. W 1753 roku inny biskup krakowski, Andrzej Załuski, ufundował murowaną wieżę – kwadratową u dołu, ośmioboczną w górnej części, zwieńczoną baniastym barokowym hełmem z latarnią. To ona jest dziś najbardziej charakterystycznym elementem bryły.

W XIX wieku kościół kilka razy rozbudowywano. W 1850 roku powiększono prezbiterium, a w latach 1889–1892 dobudowano nawy boczne z kaplicami: świętego Antoniego od północy i świętej Barbary od południu, a także skarbiec i zakrystię. Od tego czasu kościół ma układ bazylikowy. Rozbudowa była odpowiedzią na szybki wzrost ludności – Gołonóg leżał w samym środku rozwijającego się zagłębia węglowego, a okoliczne kopalnie przyciągały robotników z całego kraju.

Architektura i wnętrze

Ściany zewnętrzne zdobią toskańskie pilastry, a dach kryty miedzianą blachą wieńczy barokowa sygnaturka. Nawy boczne mają sklepienia krzyżowe, prezbiterium nakryto kolebą z lunetami, a strop nawy głównej jest drewniany. Wyposażenie – ołtarze, ławki, ambona – pochodzi głównie z końca XIX wieku. Polichromię wykonał w 1896 roku krakowski malarz Piotr Niziński, ten sam, który kilkanaście lat później odnawiał kaplicę świętego Aleksandra w śródmiejskiej bazylice.

Kościół w Dąbrowie Górniczej-Gołonogu przeszedł gruntowny remont na początku XXI wieku; po jego zakończeniu, w czerwcu 2006 roku, został ponownie konsekrowany. Od 1951 roku parafią opiekują się franciszkanie konwentualni, a kościół pełni funkcję sanktuarium świętego Antoniego z Padwy. Szczególnym dniem dla sanktuarium jest 13 czerwca, wspomnienie świętego Antoniego; aktualne godziny nabożeństw podaje strona klasztoru franciszkanów.

Mur, schody i stara plebania

Na wzgórze prowadzą kryte schody liczące prawie sto stopni – to jedna z ciekawszych części całego założenia i zarazem dobry trening przed wejściem do kościoła. Na górze, przy wyjściu ze schodów, stoi XIX-wieczna plebania z dobudowanym w latach 20. XX wieku skrzydłem. Plac przykościelny otacza mur z miejscowego kamienia wapiennego. W 2022 roku wojewódzki konserwator zabytków wpisał do rejestru również to ogrodzenie i teren wokół kościoła, a sam kościół jest zabytkiem od dawna.

Wzgórze Gołonoskie

Wzgórze zbudowane jest z wapienia muszlowego z okresu triasu. Wzgórze jest chronione jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy. Poza kasztanowcami rosną tu stare klony i lipy. Na wschód od wzgórza ciągnęła się kiedyś Puszcza Łosieńska, wycięta pod budowę Huty Katowice; do tego czasu w Gołonogu miało siedzibę Nadleśnictwo „Dąbrowa”. Dawne nazwy wsi – Gołonos, Goła Noga, a w XVII wieku Gołonogi – ludowa etymologia tłumaczy podmokłym terenem, przez który podobno trzeba było przejść boso, żeby nie zniszczyć butów. Ochrona obejmuje stary drzewostan – przede wszystkim kasztanowce, które otaczają kościół i tworzą aleję prowadzącą ku cmentarzowi – oraz sam krajobraz wzgórza.

Po wschodniej stronie wzgórza leży cmentarz parafialny, którego początki sięgają około 1880 roku. Spacer między starymi nagrobkami pod kasztanowcami dobrze uzupełnia wizytę w kościele, choć trzeba pamiętać, że to czynna nekropolia.

Widok ze wzgórza

Dla wielu odwiedzających to właśnie panorama, a nie sam kościół w Dąbrowie Górniczej-Gołonogu, jest głównym powodem wejścia na górę. Z placu przy kościele i z cmentarza widać centrum miasta z wieżą bazyliki, kominy i hale dawnej Huty Katowice, a w pogodne dni pasma Beskidów na horyzoncie. Najlepsze warunki są jesienią i zimą, po przejściu frontu, kiedy powietrze jest przejrzyste. Latem, w upale, horyzont zwykle tonie w mgiełce.

Dojazd i okolica

Kościół stoi przy ulicy Kościelnej w Gołonogu. Najbliższa stacja kolejowa to Dąbrowa Górnicza Gołonóg, około 850 metrów od wzgórza w linii prostej – z Katowic dojeżdża się tu pociągiem bez przesiadki. Z centrum miasta jest stąd ponad 3 km, ale dojeżdżają autobusy. Pod kościołem nie ma dużego parkingu, więc w niedziele i podczas odpustu lepiej przyjechać komunikacją. Ze wzgórza można przejść dalej na północ, w stronę jezior – do Pogorii I jest nieco ponad 2 km.

Najbliższy nocleg to pokoje gościnne Pod Jesionem, w linii prostej około 800 metrów od kościoła. Nieco dalej, w okolicy alei Piłsudskiego, działa Pogoria Residence. Do oddziału szpitala przy ulicy Krasińskiego jest około 2,4 km. Strome schody bywają męczące dla osób starszych i z chorobami serca – lepiej wchodzić powoli, z przerwami, a w razie nagłego złego samopoczucia dzwonić pod 112.

Kościół świętego Antoniego w Dąbrowie Górniczej łatwo przeoczyć, jadąc przez miasto główną drogą. Szkoda, bo to jedyne miejsce, gdzie w jednym spojrzeniu widać barokowy kościół z czasów biskupów krakowskich i przemysłowy krajobraz, który wyrósł wokół niego w ciągu ostatnich dwóch stuleci.