Muzeum Miejskie „Sztygarka”

Muzeum Miejskie „Sztygarka” opowiada o tym, skąd wzięła się Dąbrowa Górnicza: o węglu, hutach, szkole górniczej i ludziach, którzy tu pracowali. Mieści się w klasycystycznym gmachu przy ulicy Legionów Polskich 69, w śródmieściu, a jego największą atrakcją jest Kopalnia Ćwiczebna – podziemna trasa w prawdziwych wyrobiskach, w których przez kilkadziesiąt lat uczyli się przyszli górnicy. Obok, pod gołym niebem, stoi kolekcja pojazdów wojskowych.

Bank, okręg górniczy i szkoła

Budynek muzeum jest starszy niż samo miasto. Wzniesiono go w latach 1839–1842 jako siedzibę Banku Polskiego i Zarządu Zachodniego Okręgu Górniczego – instytucji, która kierowała rządowym górnictwem i hutnictwem w tej części Królestwa Polskiego. Projekt przypisuje się Franciszkowi Marii Lanciemu, architektowi znanemu z wielu budowli w Królestwie. Okazały gmach przypomina, że Dąbrowa była wtedy ważnym ośrodkiem przemysłu, choć wciąż pozostawała osadą bez praw miejskich.

W 1889 roku w gmachu zaczęła działać szkoła górnicza. Mieszkańcy nazywali ją „Sztygarką”, bo kształciła sztygarów, czyli dozorców pracy pod ziemią. Szkoła stała się kuźnią kadr technicznych dla całego Zagłębia – na przełomie XIX i XX wieku Dąbrowa była największym skupiskiem inteligencji technicznej w regionie, a absolwenci „Sztygarki” pracowali w kopalniach i hutach w całym kraju. Później szkoła działała jako Państwowa Szkoła Górnicza i Hutnicza imienia Stanisława Staszica.

Od muzeum geologicznego do miejskiego

Tradycje muzealne sięgają 1910 roku, gdy Polskie Towarzystwo Krajoznawcze otworzyło w mieście muzeum geologiczne imienia Zygmunta Glogera. W czasie pierwszej wojny światowej część zbiorów rozkradziono, a resztę przekazano szkole górniczej. Przez dziesięciolecia muzeum było pracownią dydaktyczną szkoły. Jako samodzielna instytucja miejska Muzeum Miejskie „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej istnieje od listopada 1997 roku, gdy powołała je rada miasta.

Wystawy stałe

Ekspozycje opowiadają o regionie z kilku stron. Wystawa o przemyśle pokazuje dzieje górnictwa i hutnictwa w XIX i XX wieku, z rekonstrukcjami dawnych technik i znaleziskami archeologicznymi. Osobna sala jest poświęcona codziennemu życiu górnika i rolnika w Zagłębiu – narzędziom, strojom, wyposażeniu domów. Wystawa geologiczna wyjaśnia, jak powstały pokłady węgla kamiennego i jak wyglądała historia geologiczna tych terenów. Jest też „Sala 7 kontynentów” z pamiątkami z podróży i eksponatami z różnych stron świata oraz wystawa biograficzna o Adamie Piwowarze – absolwencie „Sztygarki”, geologu i działaczu niepodległościowym.

Kopalnia Ćwiczebna pod ziemią

Kopalnię Ćwiczebną zaczęto budować w kwietniu 1927 roku jako zaplecze szkoleniowe dla uczniów szkoły górniczej. Pierwszy etap ukończono w 1929 roku, a zajęcia praktyczne odbywały się tu aż do 1994 roku. Kopalnia ma trzy poziomy. Na trasie widać stanowiska szkoleniowe, maszyny i wozy górnicze, różne sposoby zabezpieczania wyrobisk i obudowy chodników, a także rozdzielnię elektryczną. Od stycznia 2010 roku kopalnię udostępniono turystom, a jeszcze w tym samym roku wpisano ją na Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.

Wejście do kopalni nie znajduje się w gmachu muzeum, tylko nieco dalej – według przewodników to około 200 metrów spacerem. Zwiedza się ją z przewodnikiem, w grupach o ustalonych godzinach. Pod ziemią jest chłodno przez cały rok, więc nawet w lipcu przyda się bluza lub kurtka i wygodne buty na płaskiej podeszwie. Osoby, które źle znoszą ciasne pomieszczenia, powinny zapytać przewodnika o długość trasy przed zejściem.

Reduta i Park Totalitaryzmów

Przy muzeum działa Park Militarno-Historyczny „Reduta”, otwarty w czerwcu 2013 roku. To plenerowa ekspozycja sprzętu wojskowego: ciężarówek, transporterów i innych pojazdów, które można obejrzeć z bliska. Najbardziej znanym eksponatem był czołg T-34/85 „Ordon”, wyremontowany i uruchomiony przez muzeum. Muzeum prowadzi też projekt „Park Totalitaryzmów”, poświęcony drugiej wojnie światowej i okresowi PRL w historii regionu.

Praktycznie

Godziny otwarcia, ceny biletów i terminy wejść do kopalni zmieniają się sezonowo i są publikowane na stronie muzeum. Grupy zorganizowane powinny zarezerwować wejście z wyprzedzeniem, a turyści indywidualni – zadzwonić przed przyjazdem i upewnić się, że w danym dniu trasa jest czynna i o której startuje najbliższe wejście. Przed wizytą w muzeum w Dąbrowie sprawdź na jego stronie, czy wszystkie sale są w danym dniu otwarte – przy zmianie wystaw część ekspozycji bywa zamknięta. Z dziećmi najlepiej zacząć od Reduty i kopalni, a wystawy w gmachu zostawić na koniec; całość zajmuje zwykle dwie–trzy godziny.

Dojazd i okolica

Muzeum stoi przy ulicy Legionów Polskich, w południowej części śródmieścia. Z dworca Dąbrowa Górnicza jest tu w linii prostej około 1,3 km. Do Parku Hallera z aquaparkiem jest około 600 metrów, a do Pałacu Kultury Zagłębia niecały kilometr – wszystkie te miejsca da się obejść pieszo jednego dnia. W śródmieściu zachowały się też inne ślady dawnego przemysłu, m.in. kamienice Huty Bankowej i budynek Resursy Obywatelskiej.

Nocleg najbliżej muzeum oferuje hotel w pałacu przy ulicy Dąbrowskiego – w linii prostej to około 350 metrów. Holiday Inn przy alei Róż jest mniej więcej 800 metrów dalej. Szpital przy ulicy Szpitalnej leży około pół kilometra od muzeum, co warto wiedzieć, planując zejście do kopalni ze starszymi osobami. Jeśli ktoś źle się poczuje pod ziemią, przewodnik zna drogę ewakuacji, a pomoc wzywa się pod numerem 112.

Muzeum w Dąbrowie jest dobrym pierwszym przystankiem dla kogoś, kto chce zrozumieć to miasto. Po godzinie w kopalni i salach o hutnictwie inaczej patrzy się na Pogorie, hałdy i stare osiedla robotnicze, które mija się w drodze z dworca. Więcej o dziejach osady górniczej, która dopiero w 1916 roku dostała prawa miejskie, przeczytasz na stronie poświęconej historii Dąbrowy Górniczej.