Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach

Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach stoi przy ulicy Plebiscytowej 49, w południowej części Śródmieścia, i jest jedną z największych katedr w Polsce – jej kubatura to około 120 tysięcy metrów sześciennych. Klasycyzujący gmach z kolumnowym portykiem i niską kopułą budowano prawie 30 lat, od 1927 do 1955 roku. W podziemiach działa Panteon Górnośląski, a na dachu taras widokowy, otwarty w 2022 roku.

Katedra dla nowej diecezji

Diecezja katowicka powstała w 1925 roku, po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski, a jej pierwszym biskupem został August Hlond, późniejszy prymas. Nowa diecezja potrzebowała katedry, kurii i rezydencji biskupiej. Teren na ówczesnym południowym skraju miasta, gdzie wcześniej była cegielnia, pola i ogrody, kupiono w 1924 roku przy wsparciu Urzędu Wojewódzkiego.

Konkurs architektoniczny przyciągnął 37 prac, a jedynym twardym warunkiem było wykluczenie gotyku. Jury nie przyznało pierwszej nagrody, ostatecznie o wyborze zdecydowały władze kościelne: wygrał projekt młodego krakowskiego architekta Zygmunta Gawlika, którego wsparł doświadczony Franciszek Mączyński. Środowisko architektów krytykowało tę decyzję, zarzucając projektowi szkolność i naśladowanie petersburskiego empire’u.

Trzy dekady budowy i przycięta kopuła

Budowę rozpoczęto 5 czerwca 1927 roku, kamień węgielny wmurowano w 1932 roku. Prace szły powoli, bo brakowało pieniędzy, a priorytetem była sąsiednia kuria. Do września 1939 roku mury doszły do wysokości ośmiu metrów. W czasie okupacji Niemcy wstrzymali budowę i nie pozwolili nawet zabezpieczyć murów; w krypcie urządzono schron i tajne archiwum gestapo.

Po wojnie budowa ruszyła ponownie, ale władze komunistyczne naciskały na obniżenie kopuły, żeby nie dominowała nad miastem. Ksiądz Rudolf Adamczyk, który kierował pracami, odmówił. Na początku lat 50. biskupów wysiedlono z diecezji, Adamczyka uwięziono, a budowę przejął narzucony przez władze wikariusz kapitulny. Około 1954 roku, pod presją władz wojewódzkich, Gawlik musiał przerobić projekt – zamiast kopuły na wysokim tamburze powstała niska czasza. Katedrę konsekrowano 30 października 1955 roku, w czasie wysiedlenia biskupów katowickich, a prace wykończeniowe trwały jeszcze do lat 60. Prawa katedry przeniesiono na ten kościół w 1957 roku.

Do schodów użyto m.in. kamienia z rozebranej w 1933 roku wieży Bismarcka w Mysłowicach, a w fundamenty trafiły elementy podobnej wieży z dzisiejszego Parku Kościuszki. Elewacje obłożono dolomitem z kamieniołomów w Imielinie.

Jak wygląda z zewnątrz i w środku

Świątynia ma 64 metry wysokości i 101 metrów długości. Fasadę zwróconą ku miastu tworzy portyk z ośmiu kolumn korynckich ustawionych parami, nad nim złocony napis „Soli Deo honor et gloria”. W latach 2022–2025 nad portykiem powstał tympanon „Hołd Ludu Śląskiego dla Chrystusa Króla” Tomasza Wenklara, z około 30 rzeźbami i sześciometrową figurą Chrystusa. Budził kontrowersje – część architektów i mieszkańców uważa, że zaburza proporcje zabytku – ale uzyskał zgodę konserwatora.

Wnętrze to ośmiobok pod kopułą, otoczony czterema narożnymi kaplicami, utrzymany w stylu art déco. Obecny wystrój prezbiterium zaprojektował w 1973 roku Mieczysław Król, a rzeźby wykonał Jerzy Egon Kwiatkowski: okrągły ołtarz z trawertynu i zawieszona nad nim figura Chrystusa Zmartwychwstałego. Witraże z lat 1954–1972, w większości projektu Stanisława Pękalskiego, przedstawiają patronów kościołów z poszczególnych dekanatów.

W lewej nawie jest kaplica z figurą Matki Bożej Fatimskiej, którą Jan Paweł II poświęcił w Fatimie, osadzoną na rzeźbionym „Drzewie Fatimskim” z tajemnicami różańca. Warto zajrzeć także do kaplicy św. Barbary z ołtarzem z bryły węgla i upamiętnieniem górników z kopalni „Wujek”, a także do kaplicy z fotelem i ołtarzem z mszy, którą Jan Paweł II odprawił na lotnisku Muchowiec 20 czerwca 1983 roku – tego samego dnia papież spotkał się w katedrze z chorymi. Na chórze stoją 43-głosowe organy Gregora Hradetzky’ego z 1980 roku, z ponad trzema tysiącami piszczałek.

Nad świątynią wisi pięć dzwonów. Cztery pierwsze odlano w pracowni Rudolfa Pernera w Pasawie i poświęcono w 1983 roku, piąty, ufundowany na Jubileusz Roku 2000, zabrzmiał po raz pierwszy w Boże Narodzenie 1999 roku. Trzy z nich słychać przed mszami, wszystkie pięć tylko w największe uroczystości.

Panteon Górnośląski i taras na dachu

W 2022 roku, w stulecie przyłączenia części Górnego Śląska do Polski, w podziemiach otwarto Panteon Górnośląski – miejsce upamiętnienia ludzi zasłużonych dla regionu. Razem z nim udostępniono taras widokowy na dachu, z którego widać zabudowę Śródmieścia z góry. Na zwiedzanie panteonu i wejście na taras obowiązują osobne zasady i godziny, które podaje instytucja prowadząca panteon; w czasie nabożeństw nie zwiedza się świątyni. Od strony kurii jest też wejście do krypty z kościołem akademickim i kaplicą grobową biskupów katowickich.

Dojazd i okolica

Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach leży około 900 metrów na południe od Rynku. Spacer ulicami Mielęckiego, Francuską i Powstańców zajmuje kwadrans, a po drodze mija się sporo kamienic i gmachów z okresu międzywojennego. Przed katedrą rozciąga się plac Katedralny z pomnikiem Jana Pawła II z 2006 roku, a po drugiej stronie ulicy Powstańców – plac Jana Pawła II. Zespół katedry z kurią i ogrodem jest od 2017 roku pomnikiem historii.

Kilkaset metrów od katedry jest kilka noclegów. Najbliżej, przy tej samej ulicy Plebiscytowej, leży Jopi Hostel Katowice Centrum, a nieco dalej Hornigold w Zielonej Kamienicy przy Kopernika. Najbliższy szpital to Szpital Kliniczny im. Andrzeja Mielęckiego przy ul. Francuskiej, około 600 metrów w linii prostej. W nagłym przypadku dzwoń pod 112.

Archikatedrę w Katowicach dobrze połączyć z resztą Śródmieścia: rano wejście na taras, potem spacer do ulicy Mariackiej z neogotyckim kościołem Mariackim, a stamtąd do Rynku. Te trzy miejsca razem pokazują, jak bardzo zmieniało się miasto w ciągu stu lat.