Giszowiec w Katowicach

Katowicki Giszowiec to dzielnica na południowym wschodzie miasta, około 6 kilometrów od centrum, w której przetrwała część osiedla-ogrodu zbudowanego w latach 1907–1910 dla górników kopalni „Giesche”. Wśród bloków z wielkiej płyty stoją tu parterowe domy z dużymi dachami i ogródkami, zgrupowane wokół placu Pod Lipami. To spokojniejsza i bardziej zielona siostra Nikiszowca, zaprojektowana przez tych samych architektów.

Wieś dla górników, zaprojektowana od linijki

Kopalnia „Giesche” zatrudniała głównie ludzi ze wsi. Dyrektor koncernu Georg von Giesches Erben, Anton Uthemann, uznał, że górnicy chętniej zostaną w pracy, jeśli dostaną warunki zbliżone do tych, które znali z domu. Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga zaprojektowali więc osiedle wzorowane na górnośląskiej chałupie: około 300 parterowych domów, przeważnie dwu- i czterorodzinnych, w których zamieszkało mniej więcej 600 rodzin. Do tego 20 okazalszych domów dla urzędników, kryte czerwoną dachówką.

Żeby uniknąć monotonii, domy mieszkalne stawiano według 46 różnych projektów, z dachami łamanymi, naczółkowymi, dwu- i czterospadowymi. Przy jednej drodze nie powtarzano identycznych budynków. Każdy dom miał strych, piwnicę, ogródek, małą oborę i komórkę. Mieszkania robotnicze, od 38 do 52 metrów kwadratowych, jak na tamte czasy były duże, choć wodę czerpało się z ulicznych hydrantów rozstawionych co sto metrów. Osiedle od początku było za to oświetlone elektrycznie, a wodę rozprowadzano z wieży ciśnień na najwyższym punkcie.

Układ był czytelny: prostokąt mniej więcej 750 na 1000 metrów, z centralnym placem, od którego w cztery strony rozchodziły się ulice, przecinane okrężnymi drogami. Przy placu stały gospoda z salą teatralną, kręgielnia, muszla koncertowa, szkoła i sklepy, w tym piekarnia i rzeźnik z chłodnią. Była też łaźnia i pralnia z ciepłą wodą.

Kolonia amerykańska i wyburzenia

W latach 1920–1924 dobudowano od strony Mysłowic szeregową zabudowę nazywaną Neubau. W 1926 roku akcje spółki Giesche przejęła amerykańska Silesian-American Corporation i do Giszowca przyjechało dziewięć rodzin z Montany. Dla nich przy wieży ciśnień postawiono sześć willi w stylu angielskim – tzw. kolonię amerykańską, która stoi do dziś przy ulicy Górniczego Stanu.

Największa zmiana przyszła po otwarciu kopalni „Staszic”. W 1969 roku zapadła decyzja o stopniowej likwidacji starej zabudowy i w jej miejscu zaczęto stawiać jedenastokondygnacyjne bloki. Wyburzenia zatrzymały dopiero decyzje konserwatora z 1978 i 1987 roku – zdążyło się zachować mniej więcej jedna trzecia historycznego osiedla. W latach 1979–1990 dzielnica nosiła nawet oficjalną nazwę Osiedle im. Stanisława Staszica.

Ten moment dobrze utrwalił film. Kazimierz Kutz w „Paciorkach jednego różańca” wplótł w fabułę dokumentalne zdjęcia z burzenia starego Giszowca. Główny bohater, stary powstaniec i górnik Habryka, nie chce opuścić swojego domu i przeprowadzić się do bloku – dla wielu widzów to najlepszy komentarz do tego, co działo się wtedy w dzielnicy. Losy rodzin z Giszowca i Nikiszowca opisała też Małgorzata Szejnert w reportażu „Czarny ogród”, nominowanym do Nagrody Nike.

Co zobaczyć na spacerze

Najlepiej zacząć od placu Pod Lipami. Stoi przy nim modernistyczny budynek dawnego konsumu ze sklepami (plac Pod Lipami 7–10), a obok Park Giszowiecki – ponad trzy hektary zieleni – z dawną gospodą, w której działa dziś filia Miejskiego Domu Kultury „Szopienice-Giszowiec”. W dzielnicy działa też Izba Śląska nazywana „Gawlikówką”, z obrazami Ewalda Gawlika – malarza z Grupy Janowskiej, który mieszkał w Giszowcu i malował jego domy oraz sąsiedni Nikiszowiec.

Z placu warto pójść ulicą Przyjazną i dalej w stronę ulicy Górniczego Stanu, gdzie stoi wieża ciśnień z 1908 roku i kolonia amerykańska. Przy ul. Pszczyńskiej 10 zachowała się willa dyrektora kopalni „Giesche”, otoczona kiedyś parkiem w stylu angielskim. Ulice wewnątrz zabytkowej części – Działkowa, Wesołowska, Barbórki – są wąskie i ciche, z ogródkami przed domami. Pamiętaj, że to prywatne posesje, a mieszkańcy nie zawsze są zachwyceni aparatem wycelowanym w okna.

Giszowiec otaczają lasy, więc spacer łatwo zamienić w wycieczkę. Między ulicami Pszczyńską, Górniczego Stanu i Wojciecha rośnie las z bukowym starodrzewem, nazywany Bukowym Parkiem, a przez Giszowiec przebiega kilka szlaków turystycznych, m.in. Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego i szlaki w stronę Murcek i Doliny Murckowskiej. Rowerem z Giszowca dojedziesz lasem także do Doliny Trzech Stawów.

Dojazd, nocleg i opieka medyczna

Autobusy z centrum Katowic jadą na Giszowiec ulicą Pszczyńską; aktualne linie i odjazdy podaje Zarząd Transportu Metropolitalnego. Samochodem dojazd jest prosty, bo dzielnicę obiega droga krajowa nr 86 i autostrada A4. Z Giszowca do Nikiszowca jest około 2,5 kilometra na północ – oba osiedla Zillmannów zwykle zwiedza się razem.

W samym Giszowcu nie ma hotelu z naszej listy. Najbliższe noclegi to Campanile przy ul. Sowińskiego i Great Polonia Silesian przy lotnisku Muchowiec, oba ponad 3 kilometry w linii prostej. W zabytkowej części, przy ul. Przyjaznej 8, działa za to centrum medyczne z apteką, a resztę przychodni i gabinetów z okolicy zebraliśmy na stronie dzielnicy Giszowiec. Najbliższy szpital, Szpital Mavit przy ul. Szopienickiej, ma profil okulistyczno-laryngologiczny, więc w nagłych przypadkach dzwoń pod 112.

Giszowiec w Katowicach nie przyciąga takich tłumów jak Nikiszowiec i właśnie to jest jego zaletą. Między starymi domami nadal widać ogródki, drewniane płoty i ławki przed wejściami, a w kilka minut można przejść z historycznego osiedla do lasu. Kto chce zrozumieć, jak wyglądało życie górniczych rodzin poza kopalnią, powinien zobaczyć oba osiedla – i porównać ceglane kwartały Nikiszowca z ogrodami Giszowca.