Góra Świętej Doroty w Będzinie

Góra Świętej Doroty w Będzinie, przez mieszkańców nazywana po prostu Dorotką, to najwyższe wzniesienie miasta – 382 metry nad poziomem morza. Wznosi się nad Grodźcem, w północno-zachodniej części Będzina, a na jej szczycie stoi kamienny kościółek św. Doroty z 1635 roku. Z otwartych stoków widać dużą część Zagłębia, a przy dobrej widoczności także sąsiedni Górny Śląsk.

Wzgórze z bardzo długą historią

Pod względem geologicznym Dorotka to ostaniec – pozostałość progu środkowotriasowego, który ciągnie się przez okolicę. Szczyt pokrywa wapień, a wzgórze wznosi się o około 90 metrów nad otoczenie. U jego stóp przebiega uskok będziński. Podobną formą jest Góra Gołonoska w sąsiedniej Dąbrowie Górniczej. Wzgórze osiadło wskutek szkód górniczych, bo pod Grodźcem przez dziesięciolecia wydobywano węgiel.

Ludzie mieszkali tu już w epoce brązu. Archeolodzy potwierdzili osadę kultury łużyckiej, a we wczesnym średniowieczu na wzgórzu istniało grodzisko. Wokół tego miejsca narosło wiele legend o pogańskiej świątyni, kapłankach i ogniach rozpalanych na znak trwogi – w Grodźcu zbiera się je pod wspólną nazwą legend grodzieckich. Do XVII wieku wzniesienie nazywano Wzgórzem Przemienienia Pańskiego. W mowie potocznej przetrwały też inne określenia: Złota Góra, Zagłębiowska Jasna Góra, a nawet Zagłębiowski Olimp.

Kościółek fundacji ksieni Doroty

Kościół na szczycie zbudował w 1635 roku ksiądz Wojciech Lipnicki z funduszy swojej krewnej, Doroty Kąckiej – ksieni klasztoru norbertanek na krakowskim Zwierzyńcu. Od jej imienia pochodzi wezwanie świątyni, a później nazwa całego wzgórza. Kościół konsekrowano w 1638 roku. Ponieważ drewniany kościół parafialny w Grodźcu spłonął, przez blisko sto lat, do 1730 roku, to właśnie świątynia na Dorotce pełniła funkcję parafialnej.

W 1865 roku wzgórze stało się celem pielgrzymek. Kroniki parafialne opisują historię Marcina Kotuły, śląskiego robotnika spod Piekar, który po uzdrowieniu syna kupił obraz Matki Bożej Piekarskiej i chciał zanieść go na Dorotkę. Na granicy z Prusami został aresztowany, ale obraz ostatecznie uroczyście wniesiono do kościoła w święto Przemienienia Pańskiego. Oryginał skradziono w 1968 roku; od 1971 roku w kościele wisi jego kopia.

Kolejne stulecia nie oszczędzały budynku. Wojny niszczyły wnętrze, za czasów pruskich zdewastowano grobowce i wywieziono wyposażenie, w tym organy, a kościół zamieniono na stajnię. Przed II wojną światową stały tu ruiny, w których zagłębiowscy harcerze składali przyrzeczenia. Świątynię odbudowano w 1946 roku i poświęcono rok później. W latach 80. wzmocniono mury, a w 1985 roku ufundowano obrazy ze scenami z życia św. Doroty.

Co zobaczyć na szczycie

Kościół jest niewielki – ma około 180 metrów kwadratowych powierzchni i wieżę wysokości 20 metrów. Mury z kamienia i cegły mają ponad metr grubości, a całość otacza ogrodzenie z łamanego kamienia. To prosta, surowa bryła, która dobrze pasuje do wapiennego wzgórza.

Wnętrze otwierane jest rzadko, głównie w dni odpustowe i z okazji mszy w święta patronalne – 6 lutego, w dniu św. Doroty, i w święto Przemienienia Pańskiego 6 sierpnia. Według dostępnych informacji msze odprawiane są także szóstego dnia miesiąca. Kościół jest filią parafii św. Katarzyny w Grodźcu i to tam trzeba sprawdzić aktualny porządek nabożeństw.

Większość odwiedzających przychodzi jednak nie do kościoła, lecz dla widoku i spaceru. Z polany przy ogrodzeniu widać dolinę Przemszy, zabudowę Będzina, okolicznych miast, a dalej pas aglomeracji śląskiej. Wieczorem, przy zachodzącym słońcu, panorama jest szczególnie czytelna, a wiosną i latem na stokach można trafić na zarośla śródpolne i resztki muraw kserotermicznych.

Ślady dawnych badań i wojen

Grodzisko na szczycie przez stulecia ulegało zniszczeniu. W 1805 roku pruscy inżynierowie wojskowi prowadzili na wzgórzu prace pod planowane fortyfikacje i według przekazów wydobyli wtedy dwie skrzynie zabytków archeologicznych. Kolejne szkody przyniosła I wojna światowa, gdy dawne wały przekopano na okopy i rowy strzeleckie, a potem II wojna światowa. W kronice gminy Grodziec z 1934 roku opisano jeszcze ślady owalnego wału otaczającego plac na szczycie.

Z kościółkiem na Dorotce wiąże się też ciekawy związek z historią samego Grodźca. Fundatorka, Dorota Kącka, była ksienią norbertanek ze Zwierzyńca, a właśnie ten klasztor przez ponad pięćset lat był właścicielem wsi. Kościół na wzgórzu był więc fundacją właścicielek okolicy, a nie przypadkowego dobroczyńcy.

Przyroda i szlaki

Część wzgórza i jego okolice tworzą Obszar Chronionego Krajobrazu „Wzgórze Doroty”, utworzony w 1993 roku. Rosną tu brzozy, robinie, buki, dęby, jesiony i klony. Przez Dorotkę prowadzi czerwony Szlak Husarii Polskiej, nawiązujący do przemarszu wojsk Jana III Sobieskiego pod Wiedeń, a także europejski szlak Via Regia. Na stokach, wśród pól, stoi źródełko z kapliczką, choć szlak go omija.

Ścieżki na wzgórzu są w części gruntowe, kamieniste i strome. Po deszczu robią się śliskie, więc przyda się obuwie z dobrą podeszwą. Na szczycie nie licz na sklep czy kawiarnię – wodę i coś do jedzenia lepiej zabrać ze sobą.

Jak dojechać z centrum

Góra Świętej Doroty w Będzinie leży około 3,5 kilometra w linii prostej od zamku. Najwygodniej dojechać do Grodźca komunikacją miejską – aktualne połączenia sprawdź w rozkładzie Transport GZM – i dalej podejść pieszo jedną z uliczek prowadzących na szczyt. Wytrwali piechurzy mogą przejść całą drogę czerwonym szlakiem, który przechodzi także pod zamkiem w śródmieściu. Jeśli przyjeżdżasz samochodem, ostatni odcinek i tak najlepiej pokonać pieszo.

Co jest w pobliżu

Dorotka to dobry początek wycieczki po Grodźcu. Około 650 metrów na południowy zachód stoi kościół św. Katarzyny, a obok niego klasycystyczny pałac Ciechanowskich – dziś dom pomocy społecznej, który ogląda się tylko z zewnątrz. Mniej więcej kilometr na zachód są ruiny dawnej cementowni Grodziec, a dalej nitowana stalowa wieża ciśnień z 1902 roku przy ulicy Barlickiego. Więcej o całej dzielnicy przeczytasz na stronie o Grodźcu.

Góra Świętej Doroty w Będzinie jest też dobrym punktem do zrozumienia, jak wygląda Zagłębie: z jednej strony stare wsie i kościoły, z drugiej hałdy, kominy i osiedla z czasów przemysłu. Wystarczy godzina na szczycie, żeby zobaczyć to wszystko jednym spojrzeniem.