Kościół Świętej Trójcy w Będzinie

Kościół Świętej Trójcy w Będzinie stoi na południowym stoku Góry Zamkowej, przy ulicy Plebańskiej, kilkadziesiąt metrów poniżej zamku. Razem z warownią tworzy sylwetkę, którą zna każdy, kto jechał przez Zagłębie: murowany kościół z wieżą, a nad nim kamienne mury. To świątynia parafialna z gotyckim rodowodem i barokowym wnętrzem, wpisana do rejestru zabytków.

Kościół w obrębie dawnego grodu

Historia tego miejsca jest ściśle związana z grodem na wzgórzu. Osada podgrodowa rozwijała się właśnie na południowym stoku, tam gdzie dziś stoi kościół i plebania. Murowaną świątynię wzniesiono około 1364 roku, kilka lat po lokacji miasta przez Kazimierza Wielkiego. Pierwotnie miała cechy gotyckie – kamienne mury, wąskie okna, proste prezbiterium.

Szesnasty wiek przyniósł epizod, o którym rzadko się pamięta. W 1560 roku, dzięki poparciu kasztelana Jana Firleja, kościół przejęli bracia polscy, czyli arianie. Katolicy zbudowali sobie wtedy drewniany kościół na pobliskim wzgórzu – w miejscu, gdzie dziś stoi cmentarny kościół św. Tomasza. Świątynia na Górze Zamkowej wróciła do katolików pod koniec XVI wieku.

W czasie potopu szwedzkiego kościół ograbiono i spalono. Potem wielokrotnie go odbudowywano i rozbudowywano, a każda przebudowa dokładała coś nowego. W XVIII wieku Mieroszewscy z Gzichowa ufundowali kaplicę Matki Bożej Częstochowskiej. W XIX wieku staraniem księdza Leopolda Dobrzańskiego dobudowano kaplicę Serca Jezusowego, nową zakrystię i babiniec. Dlatego dzisiejsza bryła nie jest jednolita: gotycki rdzeń kryje się pod barokowymi i dziewiętnastowiecznymi warstwami.

Ratowanie przed osunięciem

Kościół Świętej Trójcy w Będzinie stoi na stromym zboczu, a to w regionie pełnym szkód górniczych ma swoje konsekwencje. Mury pękały, a budynkowi groziło osunięcie się ze wzgórza. W latach 2013–2015 przeprowadzono generalny remont, w czasie którego wzmocniono konstrukcję i naprawiono zniszczone ściany. Dziś świątynia jest zabezpieczona, choć jej położenie na skarpie nadal dobrze widać od strony ulicy Kołłątaja.

Co zobaczyć we wnętrzu

Wnętrze jest barokowe. Najważniejszy jest ołtarz główny z obrazem „Święta Trójca”, którego autorem był Michał Stachowicz, krakowski malarz przełomu XVIII i XIX wieku. W bocznych kaplicach zachowały się ołtarze i wyposażenie z różnych epok – najłatwiej rozpoznać kaplicę Matki Bożej Częstochowskiej, związaną z fundacją Mieroszewskich.

Warto spojrzeć w górę, na balustradę chóru muzycznego. Umieszczono na niej portrety Wojciecha i Doroty Mieroszewskich. Oryginały zaginęły, a obecne wizerunki odtworzono w 2011 roku. To drobny, ale wymowny ślad związków kościoła z rodem, który przez dziesięciolecia trzymał w ręku dobra będzińskie i mieszkał w pałacu w Gzichowie.

Na zewnątrz dobrze widać różnicę poziomów między kościołem a zamkiem. Teren przykościelny jest otoczony murem, a schody i alejki prowadzą w górę, do warowni. Z placu przed kościołem widać dachy Starego Miasta i dolinę rzeki – nie tak szeroko jak z wieży zamkowej, ale wystarczająco, żeby zrozumieć, jak miasto rozkłada się pod wzgórzem.

Kościół i mury średniowiecznego miasta

Żeby zrozumieć położenie kościoła, warto wyobrazić sobie Będzin z XIV wieku. W latach 60. tamtego stulecia Kazimierz Wielki otoczył miasto kamiennymi murami, które łączyły się z murami zamku. Obwarowania miały około kilometra długości i zamykały owal o powierzchni mniej więcej siedmiu hektarów. Do miasta prowadziły dwie bramy: Sławkowska, zwana też Krakowską, i Bytomska, czyli Wrocławska. Kościół stał wewnątrz tego pierścienia, między zamkiem a rynkiem.

Większość murów zniknęła w XVII–XIX wieku. Do dziś przetrwał fragment z dwiema basztami, częściowo zrekonstruowany w latach 50. XX wieku. W 2011 roku odbudowano ponad 170-metrowy odcinek w rejonie ulic Modrzejowskiej i Zawale, z kamienia zbliżonego do pierwotnego, wysoki miejscami na siedem metrów. Średniowieczny owal ulic jest czytelny do dziś, a z placu przed kościołem łatwo dostrzec, jak zabudowa Starego Miasta schodzi ze wzgórza w stronę dawnego rynku.

Odwiedziny: msze, zwiedzanie, zachowanie

To czynny kościół parafialny, a nie muzeum. Wnętrze najłatwiej obejrzeć przed mszą lub po niej. Poza nabożeństwami kościół bywa zamknięty albo dostępny tylko do kruchty. Aktualny porządek mszy i informacje o możliwości zwiedzania podaje parafia Świętej Trójcy na swojej stronie i w ogłoszeniach. Grupy, które chcą obejrzeć wnętrze z przewodnikiem, powinny wcześniej skontaktować się z kancelarią parafialną.

Obowiązują zwykłe zasady: w czasie mszy nie zwiedza się, nie fotografuje z lampą błyskową i nie chodzi po prezbiterium. Strój powinien odpowiadać miejscu – latem warto mieć coś na ramiona.

Podejście od ulicy Kołłątaja jest strome i prowadzi po schodach oraz brukowanych alejkach. Osoby z ograniczoną sprawnością mogą łatwiej dotrzeć od strony ulicy Plebańskiej, ale i tam teren nie jest płaski. Zimą trzeba uważać na oblodzenie.

Jak dojść z centrum

Kościół Świętej Trójcy w Będzinie leży kilka minut spacerem od Starego Rynku. Najprościej iść ulicą Kołłątaja w stronę wzgórza i skręcić w Plebańską. Od dworca Będzin Miasto to niespełna kilometr przez śródmieście. Kto przyjeżdża samochodem, powinien liczyć się z ciasnotą wąskich uliczek wokół wzgórza – lepiej zostawić auto niżej i podejść pieszo.

Co jest w pobliżu

Kościół jest w połowie drogi między miastem a warownią, więc naturalnie łączy się go z wizytą na górze. Do zamku na Górze Zamkowej jest około 150 metrów pod górę. Wejście do podziemi pod wzgórzem znajduje się niżej, przy Kołłątaja, a niedaleko, w kamienicy pod numerem 24, mieści się dom modlitwy za Bramą Cukermana. Na wschód, na sąsiednim wzniesieniu, stoi cmentarny kościół św. Tomasza z 1834 roku, otoczony starym cmentarzem z secesyjnymi nagrobkami. Na północnym stoku wzgórza leży dawny kirkut.

To zestawienie dobrze pokazuje, jak gęsto są tu upakowane zabytki: w promieniu kilkuset metrów stoją katolicki kościół z XIV wieku, ślady żydowskich domów modlitwy i średniowieczny zamek. Kościół Świętej Trójcy w Będzinie bywa więc odwiedzany nie tylko przez wiernych, ale też przez turystów, którzy chodzą po Starym Mieście z planem w ręku. Szerzej o tej części miasta piszemy na stronie Śródmieście Będzina.