Synagoga Mizrachi w Będzinie

Synagoga Mizrachi w Będzinie to dawny dom modlitwy w podwórzu kamienicy przy ulicy Potockiego 3, kilka kroków od alei Kołłątaja. Z zewnątrz niczym się nie wyróżnia, ale w środku zachowała się jedna z najpełniejszych dekoracji malarskich żydowskiej modlitewni w Polsce, z pełnym cyklem znaków zodiaku na sklepieniu. Obiekt należy do Muzeum Zagłębia i można go zwiedzać po wcześniejszym umówieniu.

Fundacja kupca Winera

Dom modlitwy powstał pod koniec XIX wieku z inicjatywy i za pieniądze zamożnego kupca Jakuba Chila Winera, w należącej do niego kamienicy. Nazwa nawiązuje do ruchu Mizrachi, religijnego nurtu syjonizmu, a samo słowo po hebrajsku oznacza „wschodni”. Ideowy charakter miejsca widać w malowidłach: dominują w nich motywy Ziemi Izraela i Jerozolimy.

Według badaczy była to najpewniej jedyna będzińska modlitewnia, która przetrwała wojnę bez zniszczeń. Po wojnie nikt już się w niej nie modlił. Główną salę przegrodzono ścianką, w jednej części trzymano węgiel, w drugiej rupiecie. O tym, co jest za drzwiami w podwórzu, pamiętali tylko nieliczni.

Odnalezienie i konserwacja

Trop pojawił się w 2003 roku, w czasie spotkania członków Zagłębiowskiego Centrum Kultury Żydowskiej z Menachemem Liwerem i jego rodziną. Potwierdzeniem był ślad po mezuzie na framudze drzwi. Rok później inny dawny mieszkaniec wspominał, że jako dziecko bawił się na podwórzu kamienicy Winera, gdy jego ojciec modlił się za tymi drzwiami. Do środka udało się wejść dopiero 6 lipca 2004 roku.

Zaczęło się od sprzątania: wywieziono węgiel, rozebrano ściankę działową, zabezpieczono malowidła i usunięto blisko trzydziestocentymetrową warstwę ziemi, w której znaleziono resztki kafli od kominka. Na ścianie wschodniej odsłonięto zamurowaną wnękę po drewnianym aron ha-kodesz, szafie na zwoje Tory.

W 2006 roku miasto odnowiło bramę wejściową. Rok później modlitewnię trzeba było zamknąć, bo z sufitu zaczęła odpadać farba. W 2008 roku dekorację malarską w sali męskiej wpisano do rejestru zabytków ruchomych województwa śląskiego. Konserwacja trwała pięć lat; odnowiono polichromie i zabezpieczono wnętrze przed wilgocią. Synagogę ponownie otwarto na początku 2012 roku.

Malowidła Altka Winera

Ściany pokrył będziński malarz Altek Winer. Na dużych polach przedstawił miejsca święte i krajobrazy Ziemi Izraela: grób Absaloma, uliczkę w Jafie, grób Racheli. Między nimi biegną motywy roślinne, a w medalionach umieszczono przedmioty związane z obrzędami – menorę, chanukiję, balsaminkę na wonności i świecę hawdalową. Napisy w jidysz wykonali prawdopodobnie dwaj inni, nieznani z nazwiska malarze.

Najbardziej zapada w pamięć strop. Podzielono go na trzy kolebki, na których po obu stronach przedstawiono znaki dwunastu plemion Izraela, a pośrodku umieszczono gwiazdę Dawida. Synagoga Mizrachi w Będzinie należy do zaledwie siedmiu w Polsce, w których przetrwał pełny cykl znaków zodiaku. Kolory są nasycone, a sala na tyle mała, że malowidła ogląda się z bliska, bez lornetki.

Jak czytać malowidła

Motywy na ścianach Mizrachi nie są przypadkowe. Grób Racheli, jednej z matek narodu żydowskiego, był i jest miejscem pielgrzymek. Grób Absaloma, monumentalny grobowiec w dolinie Cedronu w Jerozolimie, często pojawiał się na dawnych przedstawieniach Ziemi Świętej. Widok uliczki w Jafie przypominał o portowym mieście, przez które przybywali do Palestyny osadnicy. Dla wiernych, którzy przed wojną modlili się w Będzinie, takie obrazy były oknem na kraj, o którym marzył ruch syjonistyczny.

Przedmioty w medalionach odnoszą się do obrzędów domowych i świątecznych. Menora to siedmioramienny świecznik ze Świątyni Jerozolimskiej, chanukija ma dziewięć ramion i zapala się ją podczas Chanuki. Balsaminka to pojemnik na wonności, a świeca hawdalowa – pleciona świeca zapalana na zakończenie szabatu. Znaki zodiaku i symbole plemion Izraela na stropie były w dawnych synagogach popularnym motywem, ale rzadko przetrwały w całości.

Zwiedzanie: tylko po umówieniu

Mizrachi nie ma stałych godzin dla przypadkowych gości. Muzeum Zagłębia prosi, by wizytę uzgodnić wcześniej z jego działem edukacji – kontakt podaje strona muzeum, gdzie jest też wirtualna panorama wnętrza. Warto zadzwonić z kilkudniowym wyprzedzeniem, zwłaszcza w sezonie szkolnych wycieczek. Informacje o biletach i zasadach wejścia również sprawdź na stronie muzeum.

Sala jest niewielka i mieści się w dolnej, częściowo podziemnej kondygnacji kamienicy. W środku bywa chłodno i wilgotno – latem przyda się sweter. Zasady fotografowania ustal z przewodnikiem; lampa błyskowa szkodzi farbom. Na obejrzenie wnętrza z opowieścią przewodnika wystarczy około pół godziny.

Przed wizytą dobrze przejrzeć wirtualną panoramę na stronie muzeum. Pozwala zorientować się w układzie sali i wybrać szczegóły, które chce się zobaczyć z bliska.

Jak dojść z centrum

Ulica Potockiego odchodzi od alei Kołłątaja w śródmieściu. Ze Starego Rynku to kilka minut pieszo, od dworca Będzin Miasto około 500 metrów w linii prostej, czyli mniej więcej 10 minut spacerem. Kamienica pod numerem 3 ma wejście przez bramę na podwórze, a modlitewnia jest w jego głębi.

Co jest w pobliżu

Mizrachi leży w samym środku dawnej żydowskiej części miasta i najlepiej zwiedzać go razem z sąsiednimi miejscami. Około 150 metrów dalej, przy Kołłątaja 24, jest dom modlitwy Cukermana, zupełnie inny w charakterze: skromniejszy, z kilkoma symbolicznymi obrazami. Porównanie obu wnętrz dobrze pokazuje, jak różnie urządzano modlitewnie w kamienicach. Nieco wyżej leży stary kirkut na zboczu wzgórza, a na szczycie będziński zamek.

W okolicy można też trafić na pamiątkowe tablice i pomniki związane z historią Żydów Będzina, m.in. pomnik pamięci ofiar u stóp Góry Zamkowej. We wrześniu 1939 roku Niemcy podpalili w mieście wielką synagogę i okoliczne domy, a uciekających mieszkańców rozstrzeliwano. Synagoga Mizrachi w Będzinie jest więc jednym z nielicznych wnętrz, w których można jeszcze zobaczyć, jak wyglądało życie religijne tej społeczności przed wojną. O szerszym tle opowiada strona o historii Będzina.

Kto planuje dzień w mieście, może zarezerwować wizytę w Mizrachi na wczesne popołudnie, po zwiedzeniu zamku, i dopiero potem zejść nad rzekę. Synagoga Mizrachi w Będzinie jest mała, ale wymaga uwagi – im więcej się wie o symbolice żydowskiej, tym więcej szczegółów widać na ścianach.