Kościół św. Katarzyny w Będzinie-Grodźcu

Kościół św. Katarzyny w Będzinie-Grodźcu to parafialna świątynia dzielnicy Grodziec, stojąca przy ulicy Wolności. Łączy dwie epoki: barokowy kościół z lat 1726–1729, który dziś pełni rolę prezbiterium, i dużą trójnawową część dobudowaną w latach 1931–1932, z wolno stojącą ceglaną dzwonnicą. Patronką jest św. Katarzyna Aleksandryjska.

Parafia starsza niż sam kościół

Grodziec był parafią już w średniowieczu. W 1326 roku wymieniono go w spisie świętopietrza dekanatu sławkowskiego, a sama parafia sięga prawdopodobnie XIII wieku. Pierwsze kościoły były drewniane i żaden nie przetrwał. Pożar w 1620 roku zniszczył świątynię, a kolejny, w 1638 roku, strawił także plebanię razem z archiwum parafialnym – dlatego o najdawniejszych dziejach parafii wiadomo niewiele.

Po tych pożarach nabożeństwa przeniesiono do kościółka na pobliskim wzgórzu, ufundowanego niedługo wcześniej przez Dorotę Kącką. Przez blisko sto lat to on był kościołem parafialnym Grodźca, a wzgórze od jego wezwania nazwano Górą Świętej Doroty.

Murowany kościół w dolinie zbudowano dopiero w latach 1726–1729, za proboszcza Wojciecha Ciołkowicza. Konsekrował go w 1744 roku biskup Michał Ignacy Kunicki, sufragan krakowski. Była to jednonawowa, murowano-ceglana świątynia, wystarczająca dla rolniczej parafii.

Rozbudowa dla przemysłowego Grodźca

Na przełomie XIX i XX wieku Grodziec zmienił się nie do poznania. Kopalnia, cementownia, browar i osiedla robotnicze sprawiły, że liczba wiernych znacznie wzrosła, a stary kościół przestał wystarczać. W latach 1931–1932, staraniem proboszcza Stanisława Bilskiego i parafian, dobudowano od wschodu nową, dużą nawę główną z kruchtą oraz wolno stojącą dzwonnicę. Projekt przygotował architekt Henryk Oderfeld. Stary barokowy kościół stał się prezbiterium nowego.

Efekt jest ciekawy architektonicznie. Kościół ma około 45 metrów długości, 25 szerokości i 18 wysokości. Starsza część to tradycyjna konstrukcja murowana, nowsza opiera się na żelbetowym szkielecie – trzy nawy rozdzielają rzędy żelbetowych słupów wysokości 16,5 metra. Ceglana dzwonnica ma 35 metrów i jest widoczna z daleka, także ze stoków Dorotki.

Co zobaczyć we wnętrzu

Najcenniejsze wyposażenie skupia się w starej części, czyli w prezbiterium. Stoi tam późnobarokowy ołtarz główny z początku XVIII wieku i dwa boczne ołtarze z tego samego okresu. Kościół przechowuje też obrazy i sprzęty liturgiczne z XVII i XVIII wieku. Prezbiterium gruntownie zmodernizowano w latach 90. XX wieku, więc dawne elementy są wpisane w odnowione otoczenie.

Wchodząc od strony nowej nawy, dobrze widać różnicę skali: wysoka, jasna przestrzeń z lat 30. otwiera się na niższe, starsze prezbiterium. Warto przejść wzdłuż ścian bocznych i obejrzeć wnętrze z kilku miejsc, bo tylko wtedy da się uchwycić, jak dwie części zostały połączone.

Wieś norbertanek

Historia kościoła łączy się z dziejami samego Grodźca. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1254 roku, gdy należała do klasztoru norbertanek ze Zwierzyńca pod Krakowem. Zakonnice gospodarowały nią aż do końca XVIII wieku, kiedy z powodu kłopotów finansowych sprzedały majątek rodzinie Bontanich. To wyjaśnia, dlaczego fundatorką kościółka na Dorotce była ksieni tego właśnie klasztoru. Pierwszą informację o drewnianym kościele św. Katarzyny zapisał w XV wieku Jan Długosz. Już w 1598 roku przy parafii działała szkółka, w której dzieci uczył organista.

W XIX wieku wieś przeszła w ręce przemysłowców, a jej oblicze zmieniły kopalnie, huta cynku i cementownia. W latach 1951–1975 Grodziec był samodzielnym miastem, a w 1975 roku stał się dzielnicą Będzina. Kościół św. Katarzyny przez cały ten czas pozostawał centrum życia mieszkańców.

Odwiedziny i nabożeństwa

To czynny kościół parafialny parafii św. Katarzyny w Grodźcu. Wnętrze najłatwiej zobaczyć przy okazji mszy lub tuż przed nią i po niej. Aktualny porządek nabożeństw i godziny pracy kancelarii podaje parafia na swojej stronie internetowej i w ogłoszeniach parafialnych. Grupy zainteresowane historią kościoła powinny umówić się wcześniej z duszpasterzami.

Parafia opiekuje się również kościółkiem św. Doroty na wzgórzu, który jest jej filią. Informacje o mszach na Dorotce, odprawianych głównie w dni patronalne i odpustowe, także najlepiej sprawdzać w tej parafii.

W czasie nabożeństw obowiązują zwykłe zasady: bez zwiedzania i bez głośnych rozmów. Zdjęcia wnętrza rób poza mszami i bez lampy błyskowej.

Warto też obejść kościół z zewnątrz. Od strony ulicy widać przede wszystkim nową część z lat 30., a dopiero z boku i od tyłu daje się rozpoznać starszą, barokową bryłę dawnego kościoła. Wolno stojąca dzwonnica stoi osobno i dobrze wygląda na tle zabudowy dzielnicy.

Jak dojechać z centrum

Kościół św. Katarzyny w Będzinie-Grodźcu leży około 3,5 kilometra od zamku w linii prostej, w centralnej części dzielnicy. Ulica Wolności to jedna z głównych ulic Grodźca. Do dzielnicy kursuje komunikacja miejska – aktualne połączenia z centrum Będzina sprawdź w rozkładzie Transport GZM. Jeśli przyjeżdżasz samochodem w niedzielę, licz się z tym, że przed mszami wokół kościoła robi się tłoczno.

Co jest w pobliżu

Kościół to dobra baza do zwiedzania Grodźca pieszo. Niecałe 300 metrów dalej, przy ulicy Mickiewicza, stoi klasycystyczny pałac Ciechanowskich z lat 30. XIX wieku, zaprojektowany przez Franciszka Marię Lanciego – tego samego architekta, który w 1834 roku odbudowywał zamek w śródmieściu. Dziś mieści się w nim dom pomocy społecznej, więc nie jest udostępniany do zwiedzania. Otaczający go park w stylu angielskim należy do najlepiej zachowanych w mieście; rośnie w nim około dwudziestu drzew uznanych za pomniki przyrody, w tym trzydziestometrowy dąb szypułkowy.

Około 650 metrów na północny wschód wznosi się wzgórze Dorotka z kościółkiem, a mniej więcej tyle samo na północny zachód – ruiny cementowni Ciechanowskich. Dalej na zachód stoi nitowana wieża ciśnień z 1902 roku. Wszystkie te miejsca da się obejść w kilka godzin.

Kościół św. Katarzyny w Będzinie-Grodźcu nie przyciąga tylu turystów co zamek w śródmieściu, ale dobrze pokazuje historię dzielnicy: od średniowiecznej parafii, przez barokową świątynię wiejską, po kościół rozbudowany dla tysięcy robotników. Kto chce poznać Grodziec szerzej, znajdzie więcej informacji na stronie dzielnicy Grodziec.